Trước những biến đổi mạnh mẽ của công nghệ số và trí tuệ nhân tạo, khoa học, công nghệ và chuyển đổi số được kỳ vọng sẽ giúp Quốc hội nâng cao chất lượng lập pháp, giám sát; tạo “đà mới, thế mới”, kiến tạo không gian phát triển mới cho đất nước bứt phá.

Nhân dịp Xuân Bính Ngọ 2026, Tiến sĩ Trần Văn Khải, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội đã có chia sẻ với Báo Nhân Dân về những kết quả nổi bật, vai trò của khoa học, công nghệ và chuyển đổi số đối với hoạt động lập pháp, cũng như kỳ vọng cho chặng đường xây dựng Quốc hội số trong thời gian tới.

Phóng viên: Nhìn lại năm 2025, ông đánh giá thế nào về những kết quả nổi bật của Quốc hội trong thúc đẩy chuyển đổi số và ứng dụng khoa học, công nghệ vào hoạt động lập pháp?

Tiến sĩ Trần Văn Khải, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội: Năm 2025 có thể coi là năm “đặt nền và tăng tốc” của Quốc hội số.

Trước hết, Quốc hội và Ủy ban Thường vụ Quốc hội đã củng cố khung quản trị: ban hành định hướng xây dựng, phát triển Quốc hội số giai đoạn 2024–2026, định hướng 2030; thành lập Ban Chỉ đạo chuyển đổi số; phê duyệt Đề án chuyển đổi số giai đoạn 2025–2030 để triển khai bài bản, toàn diện và minh bạch, một cách bền vững hơn.

Thứ hai, chuyển đổi số đi thẳng vào “lõi” lập pháp: Số hóa hồ sơ dự án luật, tài liệu kỳ họp; nâng khả năng tra cứu, làm việc mọi lúc mọi nơi; giảm mạnh tài liệu giấy. Việc triển khai ứng dụng “Quốc hội 2.0” giúp đại biểu quản lý tài liệu, tiếp cận thông tin, từ đó tăng chất lượng góp ý và hiệu quả phối hợp giữa các cơ quan.

Thứ ba, khối lượng lập pháp rất lớn ở Kỳ họp thứ 10 đặt yêu cầu “nhanh mà không ẩu”. Nền tảng số đã hỗ trợ giữ kỷ luật quy trình, tăng khả năng giải trình-tiếp thu-chỉnh lý, hạn chế bỏ sót và nâng tính minh bạch.

Điểm đáng quý là Quốc hội làm có trụ cột: Pháp lý, nhân lực, dữ liệu, công nghệ; hướng tới hạ tầng số, chữ ký số và văn phòng không giấy.

Nhìn tổng thể, kết quả đó phù hợp tinh thần Tổng Bí thư Tô Lâm nhấn mạnh: Nâng năng lực thể chế hóa chủ trương thành pháp luật khả thi; nói đi đôi với làm, làm ra kết quả cụ thể.

Phóng viên: Việc ứng dụng các nền tảng số, dữ liệu lớn… đã tác động ra sao đến chất lượng xây dựng luật, cũng như hiệu quả các phiên chất vấn và thảo luận tại nghị trường, thưa ông?

Tiến sĩ Trần Văn Khải: Nền tảng số và dữ liệu lớn giúp lập pháp chuyển từ “đánh giá cảm tính” sang “đánh giá dựa trên bằng chứng”. Khi hồ sơ dự án luật, văn bản liên quan, phản ánh của cử tri được số hóa và tổ chức theo dữ liệu, đại biểu đối chiếu nhanh, phát hiện chồng chéo, mâu thuẫn, từ đó góp ý đi thẳng vào điểm nghẽn.

Về kỹ thuật lập pháp, dữ liệu tạo “ký ức thể chế”: lưu vết lịch sử chính sách và thực thi, hỗ trợ tổng kết, so sánh phương án và thiết kế quy định chuyển tiếp; qua đó giảm sửa đổi chắp vá.

Ở nghị trường, dữ liệu làm chất vấn “đúng địa chỉ”: Đại biểu có thể dùng con số, tiến độ cam kết, mức độ thực hiện để truy vấn trách nhiệm; còn cơ quan trả lời buộc phải trả lời bằng kế hoạch, nguồn lực và thời hạn. Tài liệu điện tử và thư viện số giúp thảo luận mạch lạc hơn vì mọi người cùng tiếp cận một hệ quy chiếu thông tin thống nhất.

Đặc biệt, nền tảng số mở rộng kênh tương tác với nhân dân: tổng hợp ý kiến nhanh hơn, phản hồi kịp thời hơn, góp phần đo đếm hiệu quả chính sách từ góc nhìn người thụ hưởng. Nhưng phải thẳng thắn rằng dữ liệu chỉ phát huy khi có kỷ luật chuẩn hóa, cập nhật, phân quyền và an toàn thông tin; nếu dữ liệu “bẩn”, quyết sách sẽ lệch.

Phóng viên: Từ thực tiễn triển khai, theo ông cần những giải pháp trọng tâm nào trong năm 2026 để đẩy mạnh hơn nữa hoạt động chuyển đổi số, gắn với xây dựng Quốc hội số?

Tiến sĩ Trần Văn Khải: Năm 2026 phải là năm “làm đến cùng” những việc đã định, đúng tinh thần “làm thật mạnh, làm thật nhanh, làm đến nơi đến chốn”. Tôi đề xuất 5 nhóm giải pháp sau.

Một là, hoàn thiện Kiến trúc Quốc hội số và kho dữ liệu dùng chung, kèm cơ chế quản trị dữ liệu thống nhất (chuẩn dữ liệu, phân quyền, quy trình cập nhật, làm sạch, kiểm soát chất lượng).

Hai là, đưa các hệ thống phục vụ kỳ họp, chỉ đạo điều hành và thẩm tra vào vận hành ổn định; hướng tới văn phòng không giấy, chữ ký số, quy trình xử lý văn bản hoàn toàn trên môi trường số.

Ba là, phát triển năng lực số bằng cơ chế “học, làm và đánh giá”: Gắn “Bình dân học vụ số - Quốc hội số” với nhiệm vụ; đánh giá theo chuẩn kỹ năng; khuyến khích ứng dụng AI, phân tích dữ liệu trong lập pháp và giám sát.

Bốn là, coi an toàn, an ninh mạng là điều kiện tiên quyết; triển khai nghiêm Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân để tạo niềm tin số trong tương tác với cử tri.

Năm là, siết kỷ luật thực thi: Chỉ tiêu đo lường, công khai tiến độ, gắn trách nhiệm người đứng đầu, giám sát đến cùng. Quốc hội số không được phép “đẹp ở giao diện”, mà phải “mạnh ở năng lực ra quyết định”.

Bên cạnh đó, cần ưu tiên hệ thống phục vụ bầu cử và mở rộng nền tảng số tới cơ quan dân cử địa phương, bảo đảm thống nhất chuẩn dữ liệu.

Phóng viên: Nhân dịp xuân Bính Ngọ 2026 và kỷ niệm 80 năm Ngày Tổng tuyển cử đầu tiên bầu Quốc hội Việt Nam, ông có thể chia sẻ kỳ vọng về vai trò của khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo trong việc nâng cao chất lượng lập pháp, đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới?

Tiến sĩ Trần Văn Khải: Tôi kỳ vọng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số sẽ giúp Quốc hội làm luật “nhanh hơn nhưng chắc hơn”, “mở hơn nhưng kỷ luật hơn”. Đại hội lần thứ XIV của Đảng nhấn mạnh bối cảnh công nghệ số và trí tuệ nhân tạo biến đổi nhanh, sâu rộng; vì vậy, lập pháp phải theo kịp thực tiễn và kiến tạo không gian phát triển mới.

Tôi kỳ vọng ba chuyển dịch.

Một là, lập pháp dựa trên dữ liệu: dữ liệu thực thi pháp luật, dữ liệu kinh tế-xã hội, dữ liệu phản ánh của cử tri trở thành “nguyên liệu” chính cho đánh giá tác động và thiết kế chính sách. Khi đó, mỗi đạo luật sẽ thực sự mở đường cho phát triển, không tăng thủ tục, không làm phát sinh chi phí tuân thủ bất hợp lý.

Hai là, lập pháp thích ứng: Có cơ chế thử nghiệm có kiểm soát, cập nhật định kỳ, để nắm bắt đổi mới mà vẫn quản trị rủi ro. Nghị quyết 57 và cơ chế thí điểm là những bước mở quan trọng cho tinh thần này.

Ba là, Quốc hội số phục vụ nhân dân: Minh bạch hơn, gần dân hơn, tương tác hai chiều mạnh hơn. Khi người dân và doanh nghiệp tham gia, giám sát bằng công nghệ, niềm tin xã hội sẽ được củng cố, và đó là nguồn lực mềm vô giá.

Tôi cũng kỳ vọng mọi ứng dụng công nghệ, nhất là AI, được đặt trong khuôn khổ pháp lý, đạo đức, lấy con người làm trung tâm. Xuân mới, nếu làm đồng bộ ba đột phá, chúng ta sẽ tạo “đà mới, thế mới” cho đất nước bứt phá.

Phóng viên: Xin trân trọng cảm ơn ông!