Từ bao đời nay, biển gắn với không gian sinh tồn, giao thương, bảo vệ chủ quyền và đời sống văn hóa của dân tộc Việt Nam. Trong bối cảnh thế giới bước vào kỷ nguyên của biển và đại dương, vai trò của biển càng được nhìn nhận sâu sắc hơn, không chỉ là nguồn tài nguyên để khai thác, mà là không gian phát triển chiến lược, nơi hội tụ các lợi ích kinh tế, quốc phòng, an ninh, đối ngoại, môi trường và văn hóa.

Kỳ 1: Biển trong tầm nhìn phát triển quốc gia

Với hơn 3.260km đường bờ biển, vùng biển và vùng đặc quyền kinh tế rộng hơn 1 triệu km², hệ thống đảo, quần đảo phong phú và nằm trên các tuyến hàng hải quốc tế quan trọng, Việt Nam có một lợi thế địa-hải dương hiếm có. Trong bối cảnh hiện nay, vai trò của biển không dừng lại ở giá trị truyền thống, mà trở thành không gian cạnh tranh chiến lược mới, là nơi quốc gia nào nắm được ưu thế công nghệ, năng lực quản trị và khả năng huy động nguồn lực thì quốc gia đó có cơ hội bứt phá.

Trước hết, đó là sự chuyển đổi từ quản lý phân tán sang quản trị tổng hợp, thống nhất trên không gian biển. Trong một thời gian dài, các hoạt động trên biển thường được tổ chức theo từng ngành, từng lĩnh vực như thủy sản, dầu khí, hàng hải, du lịch, năng lượng, bảo tồn… Cách tiếp cận này từng phù hợp với từng giai đoạn phát triển, nhưng cũng bộc lộ hạn chế khi xung đột sử dụng không gian biển ngày càng gia tăng, yêu cầu bảo vệ môi trường ngày càng cấp bách, trong khi liên kết giữa các ngành, các địa phương ven biển chưa thật sự chặt chẽ.

Việc ban hành Nghị quyết số 139/2024/QH15 về Quy hoạch không gian biển quốc gia thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050 vì thế được xem là một dấu mốc quan trọng. Lần đầu tiên, các khu vực sử dụng biển được định hướng, phân định theo chức năng, từ khu vực bảo vệ, bảo tồn, khu vực khai thác có điều kiện đến khu vực ưu tiên phát triển. Đây không chỉ là công cụ quy hoạch, mà còn là nền tảng để giảm xung đột lợi ích, nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên, đồng thời tạo cơ sở cho điều phối liên ngành, liên vùng trong khai thác và bảo vệ biển.

Với việc ban hành Nghị quyết số 139/2024/QH15 về Quy hoạch không gian biển quốc gia thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050, lần đầu tiên, các khu vực sử dụng biển được định hướng, phân định theo chức năng, từ khu vực bảo vệ, bảo tồn, khu vực khai thác có điều kiện đến khu vực ưu tiên phát triển.

Cùng với đó, tư duy phát triển biển đang chuyển mạnh từ khai thác sang phát triển bền vững dựa trên hệ sinh thái. Nếu trước đây, bảo vệ môi trường biển nhiều khi được xem là yêu cầu đi kèm sau phát triển kinh tế, thì nay đã trở thành một trụ cột ngang bằng trong chiến lược phát triển. Các chương trình giảm rác thải nhựa đại dương, phục hồi hệ sinh thái ven biển, bảo vệ rừng ngập mặn, rạn san hô, thảm cỏ biển, cũng như mục tiêu mở rộng hệ thống khu bảo tồn biển cho thấy cách tiếp cận hệ sinh thái đang dần trở thành nguyên tắc chủ đạo trong quản lý biển.

Điều này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, bởi phát triển kinh tế biển không thể bền vững nếu hệ sinh thái biển bị suy kiệt. Một cảng biển hiện đại, một trung tâm du lịch biển, một vùng nuôi trồng thủy sản hay một dự án năng lượng ngoài khơi đều cần được đặt trong giới hạn chịu tải của môi trường. Nói cách khác, sức khỏe của biển chính là nền tảng cho sức sống lâu dài của kinh tế biển.

Những điểm nghẽn nêu trên cho thấy kinh tế biển Việt Nam đang ở giai đoạn chuyển đổi quan trọng. Nếu không được tháo gỡ kịp thời, chúng có thể làm gia tăng chi phí phát triển, làm suy giảm nguồn lực tự nhiên và thu hẹp dư địa cạnh tranh của các ngành kinh tế biển. Ngược lại, nếu được xử lý bằng những bước đi mạnh, biển sẽ không chỉ là lợi thế tự nhiên, mà thật sự trở thành không gian phát triển xanh, hiện đại và bền vững của đất nước.