Tại các vùng nuôi tôm hùm ở vịnh Xuân Đài, tỉnh Đắk Lắk, nghề nuôi tôm hùm đã mang lại nguồn thu nhập quan trọng cho nhiều hộ dân ven biển. Năm 2025, sản lượng tôm hùm trên địa bàn đạt khoảng 2.520 tấn, sáu tháng đầu năm 2026 ước đạt 1.520 tấn. Tuy nhiên, phía sau giá trị kinh tế của ngành hàng này là sự phụ thuộc lớn vào nguồn con giống khai thác tự nhiên và nhập khẩu, đặt ra yêu cầu cấp thiết phải nghiên cứu, làm chủ công nghệ sản xuất giống nhân tạo.

Theo ông Trần Đình Luân, Cục trưởng Cục Thủy sản và Kiểm ngư (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), nhu cầu tôm hùm giống phục vụ nuôi thương phẩm hằng năm khoảng 100-150 triệu con, trong khi nguồn khai thác từ vùng biển miền trung chỉ cung cấp khoảng 10 triệu con. Riêng năm 2024, Việt Nam nhập khẩu khoảng 92 triệu con giống, năm 2025 là 78 triệu con. Với quy mô sản xuất ngày càng lớn, việc chủ động sản xuất giống không chỉ giúp giảm phụ thuộc vào thị trường bên ngoài mà còn mở ra khả năng kiểm soát chất lượng, dịch bệnh và ổn định nguồn cung cho một ngành hàng có giá trị cao.

Từ yêu cầu thực tiễn đó, các nhà khoa học trong nước đã đạt được những kết quả bước đầu trong nghiên cứu sản xuất giống tôm hùm nhân tạo. Hiện, Viện Khoa học Thủy sản Việt Nam đã làm chủ kỹ thuật nuôi vỗ, thuần hóa tôm hùm bông bố mẹ, cho sinh sản, ấp nở trứng với tỷ lệ ấu trùng sống đạt trên 80%; đồng thời ương nuôi thành công ấu trùng đến giai đoạn Phyllosoma 11. Đây là những công đoạn kỹ thuật phức tạp, đòi hỏi nghiên cứu chuyên sâu về dinh dưỡng, sinh lý, môi trường nước và quá trình phát triển của ấu trùng.

Những kết quả nghiên cứu bước đầu đã tạo nền tảng để các nhà khoa học tiếp tục giải quyết những khó khăn kỹ thuật trong quá trình phát triển của ấu trùng, nhất là giai đoạn chuyển từ Phyllosoma sang tôm hùm trắng (Puerulus). Đây là khâu quan trọng cần vượt qua để tiến tới làm chủ công nghệ sản xuất giống tôm hùm nhân tạo.

Một khi làm chủ được toàn bộ quy trình, giá trị mang lại không chỉ nằm ở khả năng thay thế một phần nguồn giống nhập khẩu mà còn ở việc hình thành ngành sản xuất giống có hàm lượng công nghệ cao, giảm rủi ro đứt gãy nguồn cung và hạn chế áp lực khai thác nguồn lợi tự nhiên.

Trong khi đó, đối với tôm nước lợ, vai trò của khoa học và công nghệ đã được chứng minh rõ hơn bằng những kết quả nghiên cứu và ứng dụng thực tế. Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, việc ứng dụng công nghệ di truyền, chỉ thị phân tử kết hợp chọn lọc qua nhiều thế hệ đã giúp cải thiện đáng kể chất lượng con giống. Cụ thể, đối với tôm sú, tốc độ tăng trưởng ở thế hệ G7 tăng khoảng 12-18% so với quần đàn ban đầu; đối với tôm thẻ chân trắng, sau chín thế hệ chọn giống, các viện nghiên cứu đã tạo được những dòng tôm có tốc độ tăng trưởng cải thiện từ 15-25%. Cùng với việc nâng cao khả năng sinh trưởng, các chương trình nghiên cứu còn hướng đến cải thiện sức chống chịu dịch bệnh, khả năng thích nghi với môi trường, tạo cơ sở nâng cao năng suất và giảm rủi ro trong sản xuất.

Đáng chú ý, những tiến bộ về công nghệ giống đã từng bước chuyển hóa thành hiệu quả kinh tế tại các vùng nuôi. Theo Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP), một hộ nuôi tại phường Móng Cái 3, thành phố Quảng Ninh sử dụng giống tôm Siêu 60 - Siêu Tăng trưởng của Tập đoàn Thủy sản Việt Úc đã thu hoạch hơn 30 tấn tôm từ 5 ao nuôi sau 87 ngày, đạt kích cỡ 26-28 con/kg, với giá bán 207.000 đồng/kg, tương ứng doanh thu hơn 6,2 tỷ đồng. Việc sử dụng giống mới được người nuôi đánh giá giúp lợi nhuận tăng khoảng 30% trong khi thời gian ngắn hơn.

Đằng sau những kết quả đó là quá trình đầu tư nghiên cứu dài hạn của doanh nghiệp. Tập đoàn Thủy sản Việt Úc đã ứng dụng công nghệ giải mã gen quy mô lớn, xây dựng hệ thống dữ liệu theo dõi hơn 1,2 triệu cá thể tôm, trong đó hơn 100.000 cá thể có hồ sơ di truyền được phân tích. Việc kết hợp dữ liệu di truyền với các phương pháp chọn lọc hiện đại cho phép xác định, đánh giá và cải thiện những tính trạng quan trọng như tốc độ tăng trưởng, tỷ lệ sống, khả năng sinh sản và sức chống chịu dịch bệnh qua nhiều thế hệ.

Đáng chú ý, từ nền tảng nghiên cứu di truyền tôm thẻ chân trắng, doanh nghiệp đã phát hiện nhiều gen tương đồng với tôm hùm bông, mở ra hướng ứng dụng tri thức đã tích lũy để phát triển công nghệ đối với loài thủy sản có giá trị kinh tế cao này.

Từ nghiên cứu sản xuất giống tôm hùm nhân tạo đến những dòng tôm nước lợ được chọn tạo bằng công nghệ di truyền, có thể thấy khoa học và công nghệ đang góp phần thay đổi phương thức phát triển ngành thủy sản. Quan trọng hơn, quá trình ấy đang hình thành năng lực đội ngũ nghiên cứu, làm chủ dữ liệu và công nghệ giống trong nước, tạo cơ sở để ngành thủy sản nâng cao giá trị gia tăng, đóng góp vào sự phát triển kinh tế biển của đất nước.

Nếu trong thủy sản, khoa học và công nghệ góp phần nâng cao chất lượng con giống, thì đối với ngành dầu khí, những giải pháp kỹ thuật tiên tiến đang tạo ra giá trị trực tiếp thông qua nâng cao hiệu quả khai thác, tiết giảm chi phí và duy trì hoạt động sản xuất trong điều kiện biển khắc nghiệt.

Tại mỏ Đại Hùng, lô 05-1(a), bể Nam Côn Sơn, việc ứng dụng khoa học-công nghệ đã mang lại những hiệu quả kinh tế đáng kể. Theo Thạc sĩ Nguyễn Ngọc Trung, Phó Giám đốc Chi nhánh Thăm dò Khai thác Dầu khí Nam Côn Sơn,  Tổng công ty Thăm dò Khai thác Dầu khí, các giải pháp công nghệ trong thăm dò, khoan, khai thác và bảo dưỡng công trình biển đã góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên, tối ưu chi phí đầu tư và vận hành. Đáng chú ý, việc ứng dụng công nghệ nâng cao hệ số thu hồi thông qua bơm ép nước kết hợp Gas-lift đã giúp nâng hệ số thu hồi dầu từ 14,85% lên 23,17%.

Đặc biệt, giải pháp bảo dưỡng công trình nổi ngay tại mỏ (Wet Dock), sử dụng robot điều khiển từ xa, công nghệ hàn dưới nước và kiểm tra không phá hủy tiên tiến, giúp rút ngắn thời gian dừng mỏ từ bảy tháng xuống còn một tháng. Theo tính toán của doanh nghiệp, giải pháp này tiết kiệm khoảng 50 triệu USD chi phí bảo dưỡng và mang lại gần 300 triệu USD giá trị nhờ duy trì hoạt động khai thác, tổng giá trị làm lợi ước khoảng 350 triệu USD mỗi chu kỳ bảo dưỡng lớn. Cùng với đó, việc sử dụng hệ thống ống cứng nội mỏ tại Đại Hùng Nam tiết kiệm khoảng 25 triệu USD chi phí đầu tư; tối ưu thiết kế, chế tạo và lắp đặt chân đế làm lợi khoảng 30 triệu USD.

Những kết quả này cho thấy khoa học và công nghệ không chỉ nâng cao năng lực làm chủ kỹ thuật của đội ngũ trong nước mà còn trực tiếp tạo ra giá trị kinh tế, kéo dài thời gian khai thác và nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên biển.

Thông qua quá trình nghiên cứu và trực tiếp vận hành công nghệ, đội ngũ kỹ sư, chuyên gia trong nước đã tích lũy kinh nghiệm, nâng cao trình độ và từng bước làm chủ những công nghệ phức tạp. Đây là nguồn lực có ý nghĩa lâu dài đối với năng lực tự chủ của ngành dầu khí nói riêng và sự phát triển các ngành kinh tế biển có hàm lượng công nghệ cao nói chung.

Không chỉ đóng góp vào sản xuất và khai thác tài nguyên, nhiều kết quả khoa học còn tạo ra giá trị thiết thực trong bảo tồn đa dạng sinh học, phục hồi môi trường và phát triển các sản phẩm có nguồn gốc từ biển.

Một trong những kết quả đáng chú ý là hoạt động nghiên cứu và phục hồi rạn san hô khi Viện Hải dương học đã nghiên cứu và thực hiện di dời thành công hơn 10.000 tập đoàn san hô cứng trong khu vực rộng 16,48 ha thuộc kênh thải nước làm mát của dự án Nhà máy nhiệt điện Vĩnh Tân 4, trồng lại tại Khu bảo tồn biển Cù Lao Cau.

Đây là kết quả có ý nghĩa trong nghiên cứu, phục hồi hệ sinh thái biển, nhất là tại những khu vực chịu tác động của các công trình công nghiệp ven biển. Việc di dời san hô đòi hỏi nghiên cứu điều kiện sinh thái, lựa chọn vị trí, phương pháp kỹ thuật và theo dõi khả năng thích nghi của các tập đoàn san hô tại môi trường mới.

Cùng với hoạt động phục hồi, Viện Hải dương học đã tiếp nhận công nghệ ReefScan và ReefCloud thông qua hợp tác với Viện Khoa học biển Australia. Công nghệ này giúp thu thập và phân tích dữ liệu hình ảnh về rạn san hô, đối chiếu những biến động của hệ sinh thái với các yếu tố môi trường như nhiệt độ, bão và điều kiện hải dương, qua đó hỗ trợ công tác giám sát, quản lý và bảo tồn.

Đáng chú ý, Viện đã thành công trong nghiên cứu sinh sản nhân tạo và phát triển thương mại nguồn lợi cá cảnh biển nhằm giảm thiểu áp lực khai thác tự nhiên, bảo tồn và chuyển giao kỹ thuật trồng, chế biến và bảo quản rong nho biển cho quân và dân ở khu vực quần đảo Trường Sa, tỉnh Khánh Hòa góp phần tạo sinh kế mới và giải quyết nguồn rau xanh cho quân và dân trên đảo.

Sử dụng dữ liệu độ sâu lưới từ Hải đồ độ sâu tổng quát của các đại dương (GEBCO), Viện đã xây dựng hình ảnh độ sâu ba chiều (3D) của quần đảo Trường Sa nhằm khám phá địa hình ngầm của khu vực này. Đây là nghiên cứu có ý nghĩa về địa chính trị, nhấn mạnh giá trị chiến lược của việc lập bản đồ độ sâu chính xác trong giải quyết các tranh chấp lãnh thổ.

Bên cạnh đó, hoạt động nghiên cứu hải dương học cũng đã tạo ra những kết quả trực tiếp phục vụ công tác dự báo và các ngành kinh tế biển. Những dữ liệu này góp phần phục vụ mô hình hóa, dự báo điều kiện hải dương, cung cấp thông tin cho hoạt động giao thông biển, du lịch và các ngành kinh tế liên quan.

Từ nghiên cứu di dời, phục hồi san hô đến sản xuất giống cá cảnh và trồng rong nho, có thể thấy giá trị của khoa học và công nghệ không chỉ được đo bằng sản lượng hay doanh thu trước mắt. Đó còn là khả năng bảo vệ đa dạng sinh học, phát triển sản phẩm mới, giảm áp lực khai thác tài nguyên tự nhiên và tạo sinh kế bền vững cho cộng đồng.

 Nhìn từ những kết quả trong chọn tạo giống thủy sản, ứng dụng công nghệ khai thác dầu khí đến nghiên cứu, bảo tồn hệ sinh thái, khoa học và công nghệ đang từng bước tạo ra những giá trị mới cho kinh tế biển Việt Nam.

Điểm chung của các thành tựu là sự chuyển biến từ nghiên cứu sang ứng dụng, từ sử dụng công nghệ đến tích lũy tri thức và từng bước làm chủ những quy trình kỹ thuật có độ phức tạp cao. Đằng sau đó là sự đóng góp của đội ngũ nhà khoa học, kỹ sư và chuyên gia trong nước, những người trực tiếp chuyển hóa kết quả nghiên cứu thành năng suất, hiệu quả kinh tế và giá trị cho xã hội. Quan trọng hơn, những thành tựu này là nền tảng để kinh tế biển Việt Nam từng bước chuyển từ phát triển dựa nhiều vào khai thác tài nguyên và quy mô đầu tư sang phát triển dựa trên tri thức, năng suất và giá trị gia tăng.