KHOA HỌC, CÔNG NGHỆ VÀ NHÂN LỰC BIỂN - “CHÌA KHÓA” TIẾN VÀO ĐẠI DƯƠNG
Kỳ 4: Tạo đột phá về nhân lực và công nghệ biển
Phát triển khoa học và công nghệ biển là nền tảng quan trọng để khai thác hiệu quả nguồn lực biển, bảo vệ môi trường và phát triển kinh tế biển bền vững. Để đáp ứng yêu cầu này, cần xây dựng đội ngũ nhân lực có trình độ cao, đủ khả năng nghiên cứu, tiếp nhận và làm chủ công nghệ. Việc đào tạo, thu hút và giữ chân đội ngũ ấy cần gắn với các nhiệm vụ nghiên cứu dài hạn, hạ tầng hiện đại và môi trường làm việc khuyến khích sáng tạo. Vì vậy, đầu tư cho công nghệ và con người phải được triển khai đồng bộ, đi cùng đổi mới cơ chế tài chính và mở rộng hợp tác. Gắn nghiên cứu với nhu cầu của doanh nghiệp và địa phương sẽ tạo điều kiện đưa các kết quả khoa học vào thực tiễn, từng bước nâng cao năng lực làm chủ biển bằng tri thức và công nghệ.
Tập trung nguồn lực cho những bài toán lớn
Nghị quyết số 20-NQ/TW ngày 28/7/2026 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV về xây dựng và phát triển Việt Nam trở thành quốc gia biển mạnh đặt mục tiêu đến năm 2030 hình thành từ 2 đến 3 tổ chức nghiên cứu về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo biển dẫn đầu khu vực ASEAN; có từ 1 đến 2 tàu nghiên cứu biển sâu lưỡng dụng; hoàn thành hệ thống cơ sở dữ liệu quốc gia về biển, đạt tỷ lệ 100% số hóa, tích hợp, chia sẻ dữ liệu tài nguyên, môi trường, hạ tầng và hoạt động biển trong hệ thống quản lý nhà nước.
Những mục tiêu này đòi hỏi phải tổ chức lại nguồn lực, bảo đảm đầu tư dài hạn và gắn nghiên cứu với sản phẩm, năng lực cụ thể. Trọng tâm là tập trung cho những nhiệm vụ có quy mô lớn, liên ngành, có khả năng tập hợp đội ngũ và tạo nền tảng nghiên cứu lâu dài.
Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Vũ Hải Quân, Ủy viên Trung ương Đảng, Bộ trưởng Khoa học và Công nghệ, mục tiêu hình thành 2-3 tổ chức nghiên cứu khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo biển đạt trình độ các nước dẫn đầu ASEAN không nên được nhìn đơn thuần như một chỉ tiêu tăng thêm số lượng tổ chức. Đây phải là chỉ tiêu về năng lực quốc gia.
Để đảm nhận vai trò này, các tổ chức nghiên cứu cần có khả năng tập hợp đội ngũ chuyên gia mạnh, sở hữu hoặc khai thác hiệu quả hạ tầng hiện đại, giải quyết những bài toán lớn của đất nước và tham gia mạng lưới nghiên cứu quốc tế. Trên nền tảng đó, mỗi tổ chức cần phát huy vai trò hạt nhân trong hệ sinh thái khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo biển, kết nối các lực lượng cùng thực hiện những nhiệm vụ có sản phẩm đầu ra rõ ràng, gắn nghiên cứu với đào tạo nhân lực, nhu cầu của doanh nghiệp và yêu cầu quản trị biển.
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Vũ Hải Quân, Ủy viên Trung ương Đảng, Bộ trưởng Khoa học và Công nghệ.
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Vũ Hải Quân, Ủy viên Trung ương Đảng, Bộ trưởng Khoa học và Công nghệ.
Tinh thần là ít nhiệm vụ phân tán hơn nhưng nhiệm vụ lớn hơn; ít chú trọng vào số lượng hơn nhưng coi trọng kết quả và tác động; lấy sản phẩm cuối cùng và năng lực được hình thành làm thước đo.
Để hiện thực hóa mục tiêu này, Bộ Khoa học và Công nghệ đề xuất xây dựng các chương trình nghiên cứu biển sâu có chu kỳ đầu tư từ 5-10 năm, đi kèm nguồn lực tập trung và cơ chế quản lý phù hợp.
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đào Ngọc Chiến, Giám đốc Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ Quốc gia (NAFOSTED) cho biết, thời gian tới Quỹ sẽ ưu tiên tài trợ cho các nhóm, cụm nhiệm vụ hoặc liên minh nghiên cứu có sự tham gia của nhiều tổ chức, lĩnh vực, thay vì chỉ hỗ trợ từng đề tài đơn lẻ. Các chương trình nghiên cứu có thể kéo dài, phù hợp với yêu cầu tích lũy dữ liệu và phát triển năng lực của khoa học biển. Cách tài trợ này cho phép nhóm nghiên cứu theo đuổi trọn vẹn quá trình từ điều tra cơ bản, hình thành chuỗi dữ liệu, xây dựng mô hình đến thử nghiệm, cải tiến và hoàn thiện công nghệ.
Cùng với phương thức tài trợ là yêu cầu đổi mới cách đánh giá kết quả. Bên cạnh số bài báo và đề tài hoàn thành, cần coi trọng giá trị tri thức mới, chất lượng dữ liệu tích lũy, mức độ hoàn thiện công nghệ và khả năng giải quyết các bài toán thực tiễn. Hiệu quả đầu tư còn cần được xem xét qua sự trưởng thành của đội ngũ nghiên cứu và đóng góp đối với công tác quản lý, bảo vệ, khai thác bền vững tài nguyên biển. Đây là cơ sở để mỗi chương trình vừa tạo ra sản phẩm cụ thể, vừa bồi đắp năng lực khoa học biển lâu dài.
Bên cạnh đó, để nâng cao năng lực nghiên cứu biển, cần phát triển đồng bộ từ nghiên cứu, điều tra, dự báo tài nguyên, môi trường đến quản lý tổng hợp và phát triển kinh tế biển xanh. Việc hiện đại hóa mạng lưới quan trắc, ứng dụng viễn thám, dữ liệu lớn, mô hình số và công nghệ dự báo cần được triển khai thống nhất, gắn với chuẩn hóa, kết nối và khai thác dữ liệu trên một nền tảng chung. Đây là cơ sở từng bước hình thành hệ sinh thái dữ liệu biển quốc gia, phục vụ dự báo, xây dựng bản đồ số và phát triển các công nghệ quản trị biển hiện đại.
Cùng với dữ liệu, hạ tầng nghiên cứu cần được đầu tư đồng bộ, nhất là tàu khảo sát chuyên dụng, thiết bị lặn tự hành, phòng thí nghiệm và hệ thống quan trắc. Việc lựa chọn công nghệ ưu tiên phải đi đôi với chuẩn bị nhân lực chuyên sâu và trang thiết bị phù hợp, bảo đảm khả năng triển khai các nhiệm vụ dài hạn. Những nhóm công nghệ cần chú trọng gồm quan trắc biển tự động; công nghệ sinh học phục vụ phát triển vật liệu và sản phẩm ứng dụng trong y học, nông nghiệp; công nghệ vật liệu phục vụ công trình biển; công nghệ thăm dò, khai thác nguồn lợi, kiểm soát ô nhiễm và bảo vệ đa dạng sinh học, hệ sinh thái biển.
Đầu tư mới cũng cần gắn với cơ chế phối hợp, chia sẻ hạ tầng giữa các cơ sở nghiên cứu, giữa các cơ quan dân sự và quốc phòng. Tàu khảo sát, thiết bị đo đạc, phòng thí nghiệm, cơ sở thử nghiệm và dữ liệu cần được khai thác, sử dụng chung trong phạm vi phù hợp nhằm nâng cao hiệu quả đầu tư, tránh trùng lặp và phân tán nguồn lực. Sự phối hợp này còn tạo điều kiện tập hợp đội ngũ chuyên gia, hình thành các nhóm nghiên cứu liên ngành, đáp ứng đồng thời yêu cầu phát triển kinh tế, bảo vệ môi trường và bảo đảm quốc phòng, an ninh trên biển.
Để kết nối những nguồn lực ấy, cần hình thành hệ sinh thái nghiên cứu biển có sự tham gia của viện nghiên cứu, trường đại học, cơ quan quản lý, lực lượng hoạt động trên biển, địa phương, doanh nghiệp và các đối tác quốc tế. Các tổ chức nghiên cứu đa ngành cần phát huy vai trò hạt nhân, tập hợp năng lực chuyên môn và tổ chức phối hợp quanh những nhiệm vụ có mục tiêu, sản phẩm cụ thể.
Giáo sư, Tiến sĩ Trần Tuấn Anh, Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam.
Giáo sư, Tiến sĩ Trần Tuấn Anh, Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam.
Nghiên cứu biển cần chuyển từ các “đề tài nghiên cứu” sang “bài toán lớn của quốc gia”. Với lợi thế đa ngành từ khoa học Trái đất, hải dương học, sinh học, vật liệu đến công nghệ thông tin, trí tuệ nhân tạo và tự động hóa, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam có thể đóng vai trò một trong những hạt nhân liên ngành, kết nối các năng lực nghiên cứu để giải quyết những bài toán lớn của quốc gia về biển.
Tạo môi trường để nhân tài
phát huy năng lực
Về nguồn nhân lực, Nghị quyết số 20-NQ/TW ngày 28/7/2026 đặt mục tiêu đến năm 2030, tỷ lệ lao động qua đào tạo có bằng cấp, chứng chỉ, có kỹ năng trong các ngành nghề, lĩnh vực biển đạt trên 45%. Cùng với đó là yêu cầu xây dựng đội ngũ chuyên gia, nhà khoa học và cán bộ quản lý có chuyên môn sâu; phát triển các chương trình đào tạo về đại dương học, kỹ thuật, công nghệ biển và quản trị biển hiện đại; tăng cường thu hút, trọng dụng nhân tài trong nước và quốc tế.
Theo Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Tiến Thảo, Vụ trưởng Vụ Giáo dục đại học (Bộ Giáo dục và Đào tạo), đào tạo nhân lực biển theo chuỗi giá trị, thay vì phát triển những ngành nghề riêng lẻ. Trong đó, chú trọng bốn nhóm lĩnh vực gồm: khoa học biển, kỹ thuật biển, thủy sản và kinh tế-quản trị biển.
Chương trình đào tạo cũng cần được thiết kế theo năng lực nghề nghiệp, chú trọng thực hành, học tập qua dự án và giải quyết các bài toán thực tế. Đồng thời, cần tích hợp kiến thức về trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, tự động hóa, an toàn và ngoại ngữ phù hợp với từng lĩnh vực, giúp người học có đủ năng lực làm việc trong các ngành kinh tế biển hiện đại.
Ngoài ra, cần tạo điều kiện để sinh viên tham gia thực hành tại các cảng biển, cơ sở nuôi biển, trung tâm logistics, công trình năng lượng ngoài khơi và những dự án khảo sát thực tế. Các chuyên gia doanh nghiệp cần tham gia xây dựng chương trình, giảng dạy và đánh giá kết quả đào tạo, qua đó rút ngắn khoảng cách giữa kiến thức trong nhà trường và yêu cầu công việc.
Đối với những ngành nghề thiết yếu nhưng khó tuyển sinh, chính sách hỗ trợ cần được xây dựng trên cơ sở nhu cầu nhân lực lâu dài. Một số ngành giữ vai trò quan trọng trong điều tra biển sâu, quan trắc môi trường hay quản trị tài nguyên có quy mô thị trường nhỏ, khó tạo sức hút nếu chỉ phụ thuộc vào tín hiệu thị trường ngắn hạn. Vì vậy, cần có chính sách miễn học phí, cấp học bổng gắn với cam kết làm việc tại các vùng biển, đảo, đồng thời quan tâm cơ hội việc làm phù hợp sau tốt nghiệp.
Việc đầu tư phòng thí nghiệm, phương tiện thực hành và cơ sở nghiên cứu cũng cần theo hướng dùng chung, tăng cường kết nối giữa trường đại học, viện nghiên cứu và doanh nghiệp. Qua đó, người học có thêm điều kiện tiếp cận thiết bị, công nghệ và tham gia các nhiệm vụ thực tế; các cơ sở đào tạo có điều kiện phát triển năng lực nghiên cứu, chuyển giao công nghệ.
Tại các địa phương ven biển có thế mạnh về thủy sản và đang phát triển cảng biển, logistics, năng lượng tái tạo, nhu cầu nhân lực ngày càng đa dạng, đòi hỏi trình độ kỹ thuật cao hơn. Bên cạnh đội ngũ chuyên môn về giống, dinh dưỡng, quản lý môi trường và phòng chống dịch bệnh, cần lao động có kỹ năng về chế biến sâu, chuỗi lạnh, ứng dụng Internet vạn vật (IoT), tự động hóa và xử lý dữ liệu. Việc phát triển nuôi biển công nghiệp và các ngành kinh tế biển mới cũng đặt ra yêu cầu chuẩn bị đội ngũ đủ khả năng vận hành công nghệ, tổ chức sản xuất và quản trị dự án.
Do đó, các địa phương cần thường xuyên rà soát nhu cầu từng ngành, xây dựng cơ sở dữ liệu về cung-cầu nhân lực để kết nối đào tạo với tuyển dụng và sử dụng lao động. Đào tạo ngắn hạn, đào tạo lại cần bám sát nhu cầu của doanh nghiệp, vùng sản xuất và từng dự án nhằm nâng cao kỹ năng cho lao động tại chỗ. Chính sách thu hút, giữ chân chuyên gia cũng cần gắn thu nhập với môi trường làm việc, cơ hội tham gia nhiệm vụ khoa học, công nghệ và điều kiện tiếp cận dữ liệu, thiết bị, dự án thực tế.
Theo kế hoạch của Bộ Khoa học và Công nghệ, việc rà soát tổng thể mạng lưới viện, trường, cơ sở nghiên cứu biển dự kiến hoàn thành trong năm 2027, làm cơ sở xây dựng lộ trình phát triển đến năm 2045. Kết quả rà soát cần làm rõ thế mạnh, khả năng phối hợp của từng cơ sở, từ đó gắn đầu tư hạ tầng nghiên cứu với đào tạo, phát triển đội ngũ chuyên gia, đáp ứng nhu cầu nhân lực và ứng dụng công nghệ của từng ngành, từng địa phương.
Cùng với đào tạo là yêu cầu đổi mới cách thu hút và sử dụng người giỏi. Kết luận số 105-KL/TW ngày 15/10/2026 về thu hút và trọng dụng nhân tài trong các ngành, lĩnh vực mũi nhọn, phục vụ đất nước phát triển nhanh, bền vững, do Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm ký ban hành đã đặt ra cách tiếp cận chú trọng năng lực thực tế, sản phẩm và giá trị cống hiến trong nhận diện nhân tài. Người có năng lực cần được giao nhiệm vụ xứng tầm, trao quyền phù hợp và bảo đảm điều kiện thực hiện.
Với khoa học biển, yêu cầu này đặc biệt có ý nghĩa trong những lĩnh vực chuyên sâu như robot dưới nước, địa chất biển sâu, công nghệ sinh học biển, năng lượng ngoài khơi hay dữ liệu đại dương. Thu hút được chuyên gia cần đi cùng những chương trình nghiên cứu có tầm vóc, cơ chế làm việc phù hợp và điều kiện để họ theo đuổi nhiệm vụ lâu dài. Chính những bài toán thực tiễn và khả năng tạo ra kết quả có giá trị sẽ góp phần tập hợp, gắn kết đội ngũ trong nước, chuyên gia tại doanh nghiệp và người Việt Nam ở nước ngoài.
Gắn nghiên cứu với nhu cầu thực tiễn
Cụ thể hóa Nghị quyết số 20-NQ/TW ngày 28/7/2026 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV về xây dựng và phát triển Việt Nam trở thành quốc gia biển mạnh đặt mục tiêu đến năm 2030, Nghị quyết số 218/NQ-CP ngày 7/8/2026 của Chính phủ đãxác định nhiệm vụ, cơ quan chủ trì, cơ quan phối hợp, sản phẩm và thời hạn thực hiện. Yêu cầu đặt ra là kết nối nâng cao năng lực nghiên cứu, điều tra cơ bản, đầu tư hạ tầng khoa học biển và phát triển dữ liệu số thống nhất với đào tạo, thu hút, sử dụng nhân lực chất lượng cao. Nhu cầu của doanh nghiệp, địa phương và thị trường cần trở thành căn cứ để xác định nhiệm vụ khoa học và công nghệ, giúp nguồn lực đầu tư hướng tới giải quyết những vấn đề cụ thể của nền kinh tế biển.
Để thực hiện yêu cầu này, liên kết giữa Nhà nước, viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp cần được hình thành ngay từ khâu xác định bài toán. Doanh nghiệp và địa phương làm rõ những khó khăn trong sản xuất, kinh doanh, quản lý; viện, trường đề xuất hướng nghiên cứu, giải pháp công nghệ và yêu cầu đào tạo nhân lực; cơ quan quản lý tạo cơ chế phối hợp, huy động nguồn lực và tổ chức thực hiện. Khi trách nhiệm và nhu cầu của từng bên được xác định rõ, nhiệm vụ nghiên cứu sẽ có cơ sở lựa chọn sản phẩm đầu ra, địa bàn thử nghiệm và đơn vị tiếp nhận kết quả.
Theo Tiến sĩ Trần Quốc Cường, Vụ trưởng Vụ Khoa học Xã hội và Tự nhiên (Bộ Khoa học và Công nghệ), một trong những hướng triển khai là xây dựng cơ chế đồng tài trợ và chia sẻ rủi ro giữa Nhà nước và doanh nghiệp đối với các nhiệm vụ nghiên cứu có chi phí lớn, thời gian phát triển dài và tiềm năng ứng dụng. Doanh nghiệp cần tham gia ngay từ khâu xác định nhiệm vụ, cùng đầu tư nghiên cứu, thử nghiệm, tiếp nhận và thương mại hóa kết quả.
Sự tham gia xuyên suốt này giúp nhóm nghiên cứu hiểu rõ yêu cầu sử dụng, có điều kiện kiểm chứng, điều chỉnh và hoàn thiện công nghệ trong môi trường thực tế. Doanh nghiệp cũng có thời gian chuẩn bị nhân lực và các điều kiện cần thiết để tiếp nhận công nghệ, góp phần rút ngắn khoảng cách giữa kết quả nghiên cứu và khả năng ứng dụng.
Một hướng liên kết được đề xuất là hình thành mô hình “Liên minh Công nghệ Biển”, kết nối doanh nghiệp, viện nghiên cứu, trường đại học và địa phương trong quá trình đặt hàng, nghiên cứu, thử nghiệm và thương mại hóa sản phẩm. Giá trị của mô hình này nằm ở khả năng tập hợp các bên cùng giải quyết một bài toán, gắn năng lực nghiên cứu với điều kiện sản xuất và nhu cầu sử dụng. Hoạt động đào tạo cũng có thể gắn với quá trình triển khai nhiệm vụ, giúp người học tích lũy kinh nghiệm và chuẩn bị năng lực vận hành công nghệ.
Để sự liên kết đi đến kết quả, cần hoàn thiện cơ chế hỗ trợ sở hữu trí tuệ, định giá kết quả nghiên cứu, chuyển giao và thương mại hóa công nghệ. Đây là những khâu liên quan trực tiếp đến quyền lợi, trách nhiệm của các bên khi cùng đầu tư và khai thác sản phẩm nghiên cứu. Với công nghệ mới có độ rủi ro cao, việc thử nghiệm trong môi trường có kiểm soát sẽ tạo điều kiện đánh giá tính khả thi, hiệu quả và những vấn đề phát sinh trước khi mở rộng ứng dụng, bảo đảm hài hòa giữa khuyến khích đổi mới sáng tạo và trách nhiệm quản lý.
Ở cấp địa phương, việc đặt hàng nghiên cứu cần bắt đầu từ những vấn đề cụ thể trong nuôi biển công nghệ cao, quản lý cảng biển, bảo vệ môi trường, phòng chống thiên tai và phát triển năng lượng ngoài khơi. Mỗi bài toán cần làm rõ yêu cầu kỹ thuật, điều kiện triển khai, đơn vị tiếp nhận và khả năng sử dụng kết quả. Cách tiếp cận này cũng giúp xác định nhu cầu đào tạo đi kèm, bởi hiệu quả ứng dụng công nghệ phụ thuộc trực tiếp vào năng lực của đội ngũ vận hành, quản lý tại chỗ. Các nhiệm vụ có tính liên vùng, liên ngành cần được điều phối ở cấp quốc gia để huy động nguồn lực, chia sẻ dữ liệu, sử dụng hiệu quả hạ tầng và tránh đầu tư trùng lặp.
Hợp tác quốc tế cũng cần gắn với những yêu cầu cụ thể về nghiên cứu, ứng dụng và đào tạo nhân lực biển. Cần đẩy mạnh hợp tác khoa học biển với các đối tác như Nga, Pháp, Mỹ và các tổ chức quốc tế như UNESCO; tăng cường hợp tác với Trung Quốc trong nghiên cứu khoa học biển tại Vịnh Bắc Bộ. Hiệu quả hợp tác cần được thể hiện qua khả năng tiếp nhận, vận dụng tri thức, phát triển đội ngũ chuyên gia và giải quyết các nhiệm vụ trong nước.
Những thỏa thuận hợp tác gần đây với Đan Mạch và Nhật Bản đang mở ra thêm cơ hội theo hướng này.
Trong Tuyên bố chung về thiết lập quan hệ Đối tác chiến lược toàn diện Việt Nam-Đan Mạch tháng 10/2026, hai nước nhất trí thúc đẩy hợp tác nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ, đổi mới sáng tạo và đào tạo nhân lực; đồng thời khuyến khích hợp tác hàng hải, nhất là nghiên cứu, ứng dụng công nghệ mới trong vận tải biển, quản lý cảng và logistics, phát triển hàng hải xanh.
Tuyên bố Tầm nhìn chung Việt Nam-Nhật Bản ngày 9/11/2026 xác định tăng cường hợp tác về quản trị biển tổng hợp, xây dựng, tích hợp và chia sẻ thông tin, ứng dụng trí tuệ nhân tạo và công nghệ tiên tiến nhằm nâng cao năng lực theo dõi biển đa ngành. Hai nước cũng nhất trí thúc đẩy hợp tác giữa các viện nghiên cứu, trường đại học, triển khai các dự án nghiên cứu chung và chia sẻ dữ liệu vệ tinh.
Nghị quyết số 20-NQ/TW ngày 28/7/2026 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV về xây dựng và phát triển Việt Nam trở thành quốc gia biển mạnh đặt ra yêu cầu nâng cao năng lực quốc gia trong nghiên cứu, khai thác, quản trị và bảo vệ biển. Hiện thực hóa mục tiêu ấy đòi hỏi đổi mới phương thức tổ chức nghiên cứu, tập trung nguồn lực đầu tư và gắn đào tạo, trọng dụng nhân tài với những nhiệm vụ chiến lược về biển. Đầu tư cho khoa học, công nghệ và nhân lực biển vì thế cần được nhìn nhận là đầu tư cho năng lực tự chủ và sức mạnh lâu dài của đất nước. Đó là nền tảng để Việt Nam vươn ra biển lớn, hiện thực hóa khát vọng phát triển đất nước và bảo vệ vững chắc chủ quyền biển, đảo của Tổ quốc.
Built with Shorthand