Cuộc chơi mới
của thị trường
lao động 4.0

Cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư (4.0) đang viết lại hầu hết quy tắc chúng ta giao tiếp, giải trí đến học tập và làm việc. Trong dòng chảy mạnh mẽ đó, trí tuệ nhân tạo (AI) ngày càng chứng minh vai trò, góp phần định hình tương lai của lao động toàn cầu, trong đó có Việt Nam. Nhưng một câu hỏi đặt ra rằng: Liệu công nghệ 4.0 sẽ giúp chúng ta thông minh hơn hay rút ngắn khả năng học tập, tư duy nghề nghiệp, đẩy người trẻ “đi tắt đón đầu” mà bỏ lỡ nền tảng vững chắc?

Thời điểm hiện tại được coi là giai đoạn giao thoa quan trọng trước một thị trường lao động mới đầy biến động. Ở đó, rất cần sự tỉnh táo và bản lĩnh của người trẻ - lực lượng lao động quan trọng hàng đầu đưa đất nước bước vào kỷ nguyên vươn mình.

Xu thế nghề nghiệp hiện đại

Thị trường lao động 4.0 với sức ảnh hưởng ngày càng mạnh mẽ của công nghệ AI, bigdata, blockchain... đã thay đổi nhanh chóng xu thế nghề nghiệp trên nhiều lĩnh vực, tạo ra cả thuận lợi và nguy cơ rõ rệt. Về mặt thuận lợi, AI mở ra những lĩnh vực hoàn toàn sơ khai, tạo lập các vị trí công việc chưa từng có như kỹ sư nhắc lệnh (prompt engineer), chuyên gia đạo đức AI, chuyên viên phát triển AI... Trong các ngành nghề truyền thống, AI là công cụ giúp tăng hiệu suất, giải phóng con người khỏi các công việc lặp lại, cho phép tập trung vào những nhiệm vụ sáng tạo, chiến lược hơn. Ông Đinh Mạnh Cường, Chuyên viên tư vấn triển khai cấp cao, Công ty Hexagon ALI cho rằng: “AI chưa thể thay thế con người, nhưng nếu con người không biết cách sử dụng thì là một bất lợi trong cạnh tranh công việc. Ngược lại, làm chủ AI sẽ gia tăng năng suất, chất lượng”.

Thế nhưng, nguy cơ cũng hiện hữu. Mặt trái của AI là khả năng thay thế những nghề không đòi hỏi tư duy phức tạp hay sự tương tác sâu sắc của con người như nhập liệu, dịch vụ khách hàng cơ bản... Thậm chí, những nghề mới như kỹ sư nhắc lệnh vừa ra đời do AI cũng có thể “chết yểu” khi khả năng nhận diện và đáp ứng mong muốn người dùng của chính AI ngày càng hoàn thiện. Báo cáo của Diễn đàn Kinh tế Thế giới (World Economic Forum) dự báo, AI sẽ tạo ra 97 triệu việc làm mới nhưng cũng thay thế 85 triệu việc làm vào năm 2025. TS Lê Đại Dương, nguyên giảng viên Đại học Bách khoa Hà Nội cho rằng: “Nếu người trẻ không chủ động cập nhật kỹ năng, họ có thể tụt hậu, thậm chí bị đào thải khỏi thị trường lao động. Nhưng việc phụ thuộc AI để làm thay việc tư duy, phân tích, có thể khiến người trẻ gặp sức ì lớn, chậm tiến bộ. Việc tự đọc, tự tìm hiểu tài liệu vẫn là phương pháp cơ bản để mỗi người động não, ghi nhớ và phát triển kiến thức thay vì lệ thuộc vào khả năng tìm kiếm, tổng hợp thông tin nhiều khi khó kiểm chứng, của AI”.

Một vấn đề đặt ra trong thời đại 4.0 hiện nay còn ở sự hấp dẫn của thị trường lao động tự do (freelancer) và những công việc đòi hỏi kỹ năng số cơ bản đang khiến không ít thanh niên, nhất là sinh viên, bị cuốn hút bởi thu nhập nhanh chóng, bỏ qua giai đoạn đào tạo chuyên sâu. Công nghệ tạo ra xu hướng nghề nghiệp của giới trẻ rất đa dạng. Họ không thích làm việc ở văn phòng mà có thể chọn làm việc ở nhà, thậm chí xu hướng mới là “third-place” - khu vực thứ ba, thí dụ như là làm việc ở quán cafe - một không gian mở mà người trẻ được chào đón, chăm sóc. Ở đây, họ có thể làm freelancer, part-time theo dự án và xong dự án thì nghỉ, “ngủ đông”. Đó là một dạng thất nghiệp ngắn hạn theo xu thế và thậm chí, tạo ra một lý thuyết mới: Thay vì unemployment - thất nghiệp thì gọi là Fun-employment - thất nghiệp vui vẻ...

Ngoài ra, người trẻ cũng có xu hướng nghỉ học để đi làm ngay khi chưa có kỹ năng đủ sâu, thiếu kiến thức nền tảng, thậm chí chọn nghề tay trái với thu nhập cao hơn nhưng thiếu cơ sở tương lai, sẽ là một cạm bẫy lớn. Đơn cử, nghề xe ôm công nghệ đã “rút ruột” rất nhiều sinh viên, thậm chí cử nhân... vào thị trường việc làm phổ thông này với mức thu nhập cao bước đầu. Trong khi đó, nếu theo đuổi một công việc chuyên ngành có sự tích lũy kiến thức và kinh nghiệm thì mức lương khởi điểm dù thấp nhưng sẽ tăng dần theo giá trị cống hiến, tiến bộ, người lao động sẽ có tương lai hơn rất nhiều. Theo các chuyên gia, nguy cơ với giới trẻ hiện nay là đã ra khỏi thị trường lao động thì không có cơ hội, năng lực cập nhật các tri thức mới và cuối cùng là thất nghiệp.

“Lạc lối” với trí tuệ nhân tạo

Những đứt gãy trong thị trường việc làm thời công nghệ số phát triển mạnh mẽ đang khiến chuỗi cung ứng nguồn nhân lực của đất nước bị ảnh hưởng. Lao động Việt Nam, nhất là người trẻ, cần định hướng rõ ràng trong học tập và một chiến lược bền vững trong xu hướng nghề nghiệp mới. Tương lai gần, cá nhân hóa giáo dục sẽ trở thành xu thế khi các trường học, trung tâm giáo dục tích hợp AI mạnh mẽ để thiết kế lộ trình học riêng biệt cho từng cá nhân. Kéo theo đó, người trẻ tương tác hiệu quả với AI, biết cách đặt câu hỏi, kiểm chứng thông tin và tận dụng AI làm công cụ hỗ trợ học và nghiên cứu. Các hệ thống học tập dựa trên AI hiện nay đã minh chứng khả năng phân tích điểm mạnh, điểm yếu của từng học viên để đưa ra lộ trình phù hợp, tối ưu hiệu quả học tập. AI cũng giúp việc tra cứu, dịch thuật, tóm tắt tài liệu trở nên dễ dàng. Ông Đinh Mạnh Cường cho biết: “Từ sự giúp đỡ của AI, năng suất công việc được nâng cao, nhất là khi bạn phối hợp kiến thức tổng hợp của AI với kinh nghiệm thực tế của người đi trước, các vấn đề sẽ được xử lý nhanh và hiệu quả”.

Tuy nhiên, AI là xu thế nhưng sẽ không thể thay thế con người. TS Lê Đại Dương nhấn mạnh: Bản chất của AI là phân tích, tổng hợp dữ liệu từ những kiến thức có sẵn, do đó không có khả năng sáng tạo. Chưa kể, chất lượng tổng hợp dữ liệu sẽ bị ràng buộc bởi số đông kết quả AI thu thập chính xác hay không. Trong “bể” kiến thức đó, nếu không có sự truyền thụ và định hướng của thầy, cô giáo cũng như kiến thức nền tảng qua quá trình tự tiếp thu để kiểm chứng thông tin thì người học rất dễ “lạc lối”. Hiện nay, đã xuất hiện nhiều khóa học online chạy theo xu hướng, kết hợp với sự hỗ trợ của AI, dễ khiến người học có tâm lý “học nhanh, biết ít”, đưa ra lựa chọn vội vã trong việc dừng học tập chuyên sâu và đi làm...

Trong bối cảnh hiện nay, kỹ năng mềm như giao tiếp, làm việc nhóm, tư duy phản biện và sáng tạo của lao động trẻ vẫn đóng vai trò quan trọng, AI khó có thể thay thế. Đồng thời, kỹ năng số và khả năng thích ứng với công nghệ (AI Literacy) không chỉ dừng lại ở việc biết sử dụng công cụ, mà còn phải hiểu nguyên lý, tiềm năng và hạn chế của AI. Về bản chất, nhân lực trẻ cần hiểu rõ cách các công ty hiện nay nhìn nhận “trend” AI ra sao để có thể tăng cơ hội tuyển dụng. Ông Bùi Quang Duy, Giám đốc điều hành của Công ty FLINTERS Vietnam cho biết: “Chúng tôi hiểu tầm quan trọng của AI nhưng trước mắt, công ty chỉ cung cấp công cụ AI cho nhân viên, sau đó đánh giá bằng các tiêu chí cụ thể như hiệu quả công việc khi họ dùng AI hỗ trợ. Từ đó sẽ tổng hợp lại và đưa ra chiến lược đúng nhất với đặc thù công ty. Chúng tôi quan tâm hơn cả là hiệu quả công việc và doanh thu tạo ra từ việc áp dụng AI chứ không phải lao vào áp dụng. Do đó, để tuyển dụng con người, quan trọng nhất vẫn là tư duy và năng lực”.

Hiện nay, người trẻ vẫn có đủ cơ hội việc làm vì trong lý thuyết tuyển dụng, các công ty phân định rõ đòi hỏi nhân lực theo từng thời điểm, từng giai đoạn và tương ứng mức lương chi trả. Do đó, những vị trí cho người trẻ sẽ luôn phát sinh. Tuy nhiên, vấn đề quan trọng hơn cả là ngành giáo dục cần làm tốt công tác định hướng nghề nghiệp từ bậc phổ thông, đáp ứng đúng nhu cầu, mong muốn thật sự của học sinh.

Theo PGS, TS Trần Thành Nam, hướng nghiệp cho giới trẻ bây giờ có nhiều thú vị. Thí dụ như trước đây, education là giáo dục và entertainment là giải trí, giáo dục và giải trí dường như không gắn kết với nhau. Nhưng bây giờ, đối với giới trẻ phải là “edu-tainment”, có nghĩa là giáo dục cần phải là một hành trình trải nghiệm về mặt giải trí để người trẻ thấy được sự hấp dẫn. Hiểu đúng về nhu cầu tương lai, người trẻ mới tìm học ngành nghề phù hợp, theo đuổi công việc chuyên ngành và phát triển đúng cách, từ đó mới đủ sức đáp ứng nhu cầu đa dạng, vốn thay đổi chóng mặt của thị trường lao động trong bối cảnh công nghệ số hiện nay.

Tổ chức thực hiện :
Ban Nhân Dân hằng tháng
Nội dung :
Minh Trung-Hồng Việt-Phong Chương-Linh Phan
Trình bày mỹ thuật :
Duy Thanh
Ảnh :
EY, Wechoice,LPM, TTGĐ,Thế Đại, Thông Hải, nguồn internet.