“Đất lành” cho quả ngọt

Trong các chỉ đạo gần đây về phát triển khoa học - công nghệ, Tổng Bí thư Tô Lâm nhấn mạnh yêu cầu phải quyết tâm thực hiện cuộc cách mạng phát triển khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, không để lỡ thời cơ thêm lần nữa. Theo đó, Tổng Bí thư yêu cầu cần ưu tiên ngân sách xứng tầm, tăng đầu tư cho R&D, thành lập các quỹ khoa học - công nghệ, quỹ đầu tư mạo hiểm, quỹ khởi nghiệp... Đồng thời, nghiên cứu cơ chế cho mô hình “đầu tư công - quản trị tư”, bảo đảm nhà khoa học có quyền chủ động trong nghiên cứu và ứng dụng công nghệ.

Doanh nghiệp Việt Nam có thể cạnh tranh sòng phẳng?

Là một trong 13 sáng lập viên Tập đoàn FPT, là thành viên sáng lập Viện Công nghệ thông tin, từng đảm nhiệm trọng trách Trưởng Tiểu ban mạng - Chương trình quốc gia về Công nghệ thông tin năm 1995 (trước cả thời điểm internet chính thức xuất hiện ở Việt Nam), TS Nguyễn Chí Công còn lưu giữ những cảm xúc khó quên khi chiếc máy vi tính đầu tiên của Việt Nam, được chính các kỹ sư Việt Nam sáng chế ra đời ngay trong thời điểm bộn bề khó khăn, đất nước vừa thống nhất. Bảo tàng Công nghệ thông tin trong con ngõ Đông Tác (Hà Nội) vẫn đang trưng bày nhiều hiện vật thể hiện quá trình ra đời của máy vi tính VT80, thời điểm đó được coi như chiếc đầu tiên của châu Á, chiếc thứ 3 của thế giới.
TS Nguyễn Chí Công lý giải: “Bắt đầu bằng VT80, lĩnh vực công nghệ thông tin của Việt Nam đã chuyển từ bài toán thuần lý thuyết sang những bước đi thực tế và ứng dụng. Các kỹ sư, nhà khoa học trẻ lúc đó đã làm được điều mà ngay cả hôm nay, nhiều người vẫn cho là không tưởng: đưa công nghệ thông tin Việt Nam bình đẳng với thể giới. Có những giai đoạn trong nhiều lĩnh vực, Việt Nam đã chủ động bỏ công nghệ analog để chuyển sang công nghệ số sớm hơn một vài nước phát triển”.

Tuy nhiên đáng tiếc là, thời điểm ấy, Việt Nam chưa hội đủ thiên thời, địa lợi cho khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo. Đất nước vừa bước ra từ chiến tranh, lại đang phải chịu cấm vận khắc nghiệt, khó khăn thiếu thốn trăm bề. Theo TS Nguyễn Chí Công, phần vì bị cô lập với thế giới bên ngoài, không có cơ hội tiếp cận linh kiện máy móc tiên tiến để tăng cường sản xuất; phần vì rất nhiều các kỹ sư, nhà khoa học tài năng đã không chịu nổi áp lực cơm áo gạo tiền, bỏ nghiên cứu rồi chuyên tâm… làm kinh tế nên khoa học - công nghệ của Việt Nam đành ngậm ngùi tụt hậu.

May mắn, Việt Nam đương thời đã khác với những năm thập niên 70, 80 thế kỷ trước, khi những nhà khoa học như TS Nguyễn Chí Công phải tận dụng cơ hội trong từng lần đi công tác nước ngoài để “xách tay” linh kiện, vật tư, trang thiết bị, máy móc phục vụ cho quá trình nghiên cứu. Đất nước đang bước vào một “kỷ nguyên mới” với những vận hội mới. Sự giao tiếp quốc tế đươc mở rộng, các doanh nghiệp không thể lấy lý do “bị cô lập” với bên ngoài để che chắn cho sự tụt hậu về công nghệ, bởi thế nhiều doanh nghiệp của Việt Nam đã chủ động đầu tư cho R&D từ sớm. Tại Ngày hội Đổi mới sáng tạo Việt Nam năm 2024, Tập đoàn Công nghiệp viễn thông quân đội Viettel đã giới thiệu sản phẩm mới nhất, do chính các kỹ sư, nhà khoa học của mình nghiên cứu thành công: con chip 5G DFE. Đây được coi là một trong những con chip tinh vi, hiện đại bậc nhất Đông Nam Á hiện thời.

Kết quả này không phải ngẫu nhiên, mà đã được chuẩn bị từ hàng chục năm về trước, khi Viettel thành lập nhóm nghiên cứu phát triển chuyên trách, trực thuộc Viện Nghiên cứu và phát triển Viettel (sau này chuyển thành Tổng Công ty công nghệ cao Viettel). Ra đời từ năm 2011, lúc đầu có chừng 600 nhân sự, chủ yếu là các kỹ sư, nhà khoa học trẻ được đào tạo bài bản tại các nước có nền khoa học - công nghệ phát triển, Viện Nghiên cứu và phát triển Viettel được Tập đoàn giao nhiệm vụ: Tạo ra các sản phẩm made in Vietnam, made by Vietnam, trước hết là đáp ứng các đòi hỏi của an ninh quốc phòng, bảo vệ chủ quyền quốc gia và tiếp đó, phục vụ các nhu cầu của đời sống nhân dân. R&D Viettel đã góp phần vào sự thăng tiến vượt bậc của Tập đoàn trong những năm gần đây. Từ kinh phí đầu tư cho R&D chừng 4.500 tỷ đồng trong những năm đầu thành lập, đến nay cả kinh phí đầu tư lẫn lợi nhuận đã bỏ xa những con số của hơn 10 năm trước và sẽ tiếp tục đẩy mạnh hơn nữa ở cả đầu tư lẫn thu hồi thành quả, như tham vọng mà Viettel đưa ra.

Có nhiều sáng lập viên là các kỹ sư, nhà khoa học trẻ vì cuộc sống khó khăn phải tạm gác công việc nghiên cứu để xông pha thương trường làm kinh tế, Tập đoàn FPT cũng nằm trong số các doanh nghiệp đầu tư bài bản cho R&D và có đủ tiềm lực dành cho R&D. Mới đây, vào ngày 12/3, tại AI Summit & Conference (AISC), FPT đã giới thiệu “quả ngọt” R&D: Hệ sinh thái AI, bán dẫn made by FPT. Đội ngũ FPT đã trình làng những thành quả mới nhất của hoạt động R&D mà Tập đoàn chú trọng từ đầu những năm 2010. Từ quy trình các dự án nghiên cứu được nhiều nhóm nghiên cứu chủ động xây dựng, được lãnh đạo Tập đoàn thẩm định, lựa chọn đầu tư đến việc xây dựng nhà máy AI, bắt tay với các “ông lớn” công nghệ trên thế giới, FPT đang tiên phong tham gia dẫn dắt hành trình đến với chip bán dẫn của Việt Nam.

Đặt hàng từ Nhà nước và xã hội

TS Vương Quân Hoàng (Trường đại học Phenikaa) cũng có nhiều thí dụ để chứng minh, các doanh nghiệp Việt Nam vẫn hoặc âm thầm, hoặc mạnh dạn đầu tư cho R&D và đã có thành công nhất định trên thị trường. “Như Công ty cơ khí Đông Anh, họ sáng chế ra hệ thống dàn không gian khổng lồ để dựng các nhà kho không có vách, đủ sức chứa được những thanh sắt dài vài chục mét vừa ra lò. Họ xuất khẩu những dàn không gian này sang được các thị trường khó tính như Trung Đông, châu Âu. Có đơn vị rất nhiều người chưa nghe tên như Công ty bơm Hải Dương đã chế tạo được những loại bơm hút được ở độ sâu tới 400m, cạnh tranh ngang ngửa với Nhật, Hàn Quốc, chất lượng không thua kém của Đức nhưng giá thành rẻ hơn nhiều. Đấy là kết tinh của quá trình nửa thế kỷ lặng lẽ nghiên cứu, là đầu ra của không biết bao nhiêu đề tài khoa học họ tự thân thực hiện”, ông Hoàng cho biết.

Để các doanh nghiệp Việt Nam, bao gồm cả doanh nghiệp vừa và nhỏ, có thể tự tin đầu tư vào nghiên cứu và phát triển (R&D), nguyên Phó Chủ nhiệm Văn phòng Quốc hội, TS Nguyễn Sĩ Dũng đề xuất giải pháp: “Những nghiên cứu mang tính đột phá thường đi kèm với rủi ro cao và đòi hỏi nguồn lực tài chính lớn. Do đó, đầu tư từ Nhà nước là cần thiết để hỗ trợ quá trình nghiên cứu này. Quan trọng hơn, cần có cơ chế thúc đẩy sự hình thành và phát triển của các quỹ đầu tư mạo hiểm trong nước. Nhà nước có thể đóng vai trò hỗ trợ ban đầu để tạo lập những quỹ này. Hiện nay, nhiều start-up Việt Nam đang nhận vốn từ các quỹ đầu tư mạo hiểm nước ngoài. Thực tế cho thấy, khoảng 95% dự án của các quỹ đầu tư mạo hiểm thất bại, và Nhà nước, xã hội cùng nhà đầu tư phải chấp nhận điều này như một phần của quá trình đổi mới sáng tạo. Tuy nhiên, chỉ cần một nghiên cứu thành công, giá trị mang lại có thể gấp 200 lần so với tổng chi phí đầu tư”.

Bên cạnh đó, ông cũng nhấn mạnh yêu cầu nâng cao chất lượng nền hành chính công để bảo đảm sự hiệu quả trong quản lý và hỗ trợ nghiên cứu: “Việc phê duyệt và cấp kinh phí nghiên cứu không thể chỉ xuất phát từ phía cung, mà phải dựa trên nhu cầu thực tế. Nếu không xác định rõ nhu cầu, Bộ trưởng hay thủ trưởng các cơ quan có thẩm quyền hoàn toàn có thể thấy rằng một nghiên cứu là không cần thiết. Doanh nghiệp là bên hiểu rõ nhu cầu thị trường nhất, vì vậy cần tạo điều kiện để họ chủ động nghiên cứu và phát triển. Chẳng hạn, nếu VinFast không tiếp tục đầu tư mạnh vào R&D, sản phẩm ô-tô của họ sẽ khó có thể cạnh tranh với xe Trung Quốc hay xe Mỹ. Để thúc đẩy R&D theo đúng định hướng, cần có một bộ máy hành chính công vụ tinh hoa, đủ năng lực để đặt hàng nghiên cứu và ứng dụng kết quả nghiên cứu một cách hiệu quả. Nếu chỉ có đội ngũ cán bộ ở mức trung bình, việc đặt hàng nghiên cứu đã khó, mà khả năng khai thác và ứng dụng kết quả nghiên cứu lại càng hạn chế”- TS Nguyễn Sĩ Dũng nhấn mạnh.

Tổ chức thực hiện :
Ban Nhân Dân hằng tháng
Nội dung :
Nam Phương-Thanh Thanh-Trần Thanh Hương-Mi Sol-Ngô Hương Sen
Trình bày mỹ thuật :
Duy Thanh
Ảnh :
Phạm Thắng, Sơn Tùng,Vietnamnet, internet.