Sự lấn lướt của các nội dung sáng tạo thiếu lành mạnh, gây ô nhiễm “bầu khí quyển” văn nghệ thời gian vừa qua, nguyên nhân một phần còn nằm ở việc chúng ta chưa tạo ra được môi trường mà ở đó cái đẹp được tôn vinh để “dẹp cái xấu”, cái tích cực được lan tỏa đủ để khơi gợi tinh thần sáng tạo lành mạnh của người nghệ sĩ. 

Khi “cỏ dại” che khuất “hoa thơm”

Mới đây, dư luận ồn ào chung quanh sự kiện Jack- một nghệ sĩ trẻ phải chịu mức xử phạt từ cơ quan quản lý văn hóa 55 triệu đồng, đình chỉ biểu diễn 9 tháng vì vi phạm quy định về biểu diễn trong đêm nhạc ngày 16/10 tại Hà Nội. Ca khúc của anh có những lời lẽ phản cảm, thô tục, trái với thuần phong mỹ tục Việt Nam, có thể gây ảnh hưởng tới tâm lý lớp trẻ. Đây chỉ là một trong nhiều dẫn chứng phản ánh “vấn nạn” các sản phẩm âm nhạc với nội dung thiếu lành mạnh xuất hiện trên môi trường số. Các cơ quan chức năng đã tích cực kiểm tra, giám sát, xử lý, nhưng do thiếu chế tài xử lý và sự phức tạp của môi trường số, các sản phẩm văn hóa nghệ thuật có nội dung độc hại vẫn có nguy cơ lan tràn trên mạng, làm vẩn đục môi trường văn hóa. Không chỉ trong âm nhạc, mà ở nhiều lĩnh vực như hội hoạ, văn học, sân khấu, điện ảnh... cũng đã xuất hiện không ít sản phẩm được gọi là nghệ thuật, nhưng không hướng đến các giá trị chân-thiện-mỹ mà thu hút sự chú ý của đám đông nhằm câu like, câu view. 

Tận dụng cơ hội của môi trường mạng, nơi cho phép bất kỳ ai cũng có thể tự đưa các nội dung họ sáng tạo lên các nền tảng và phổ biến nhanh chóng vào đời sống, một số người nhân danh nghệ sĩ, nhân danh nghệ thuật đã không ngại ngần tìm kiếm danh tiếng, lợi ích bằng các sản phẩm có nội dung độc hại, chỉ để được nhiều người biết đến. Có một thực tế không thể phủ nhận, trong đời sống văn hóa nghệ thuật thời kỳ bùng nổ công nghệ hiện nay, người nghệ sĩ phải chọn lựa trên lằn ranh của sáng tạo phụng sự hay đơn thuần giải trí, chấp nhận dấn thân, hy sinh tìm kiếm các giá trị bền vững hay chỉ là chút “mua vui” với danh ảo, giá trị nhất thời. Môi trường mạng đang mở ra nhiều cơ hội, nhưng nếu không đủ bản lĩnh, họ sẽ nhanh chóng bị cuốn vào các xu hướng, trào lưu rẻ tiền, chạy theo hư danh mà không hướng đến các giá trị thật sự. 

Người nghệ sĩ chân chính là người mang giá trị tích cực đến cho cuộc đời, góp phần nâng cao đời sống tinh thần của công chúng. Cho dù có nhiều cách thức để thể hiện, nhưng các tác phẩm nghệ thuật đích thực đều hướng đến một chỉ dấu: làm giàu có vốn văn hóa dân tộc, nhân loại, khơi gợi tính nhân văn, nhân bản trong con người. Nghệ thuật không thể rời xa các giá trị tốt đẹp đó, bởi người nghệ sĩ sáng tạo luôn gắn với nền văn hóa nơi mình sinh ra, gắn với thời đại mình đang sống.

NSND Tống Toàn Thắng, Giám đốc Liên đoàn xiếc Việt Nam chia sẻ, nghề xiếc cực kỳ vất vả, khổ luyện đòi hỏi nghệ sĩ phải vượt qua chính mình, hy sinh rất nhiều mới có thể theo được nghề. Bản thân anh từng có giây phút chông chênh, nhưng tình yêu nghề bùng cháy mạnh mẽ giúp anh vượt khó, dẫu phải đổ nhiều mồ hôi, công sức và cả nước mắt. Khi giữ được ngọn lửa đam mê lâu dài, thành quả gặt hái sẽ là bù đắp xứng đáng, sẽ thấy được giá trị của nghề. Anh quan niệm, sự kiên nhẫn của người làm nghề rất quan trọng, nếu ăn xổi sẽ rất khó có thể chạm vào những thành tựu lớn, hữu ích cho cộng đồng. “Nghệ thuật đang đứng trước áp lực của thị trường, công nghệ...nhưng chúng ta có thể biến công nghệ thành sức mạnh. Phát huy sáng tạo từ mạch nguồn giá trị cốt lõi là văn hóa, truyền thống, lịch sử, con người Việt Nam, bằng tài năng và cảm xúc thì kết nối được với khán giả”.

Ca sĩ Tùng Dương luôn ý thức sâu sắc về trách nhiệm công dân của người nghệ sĩ. Theo anh, nghệ sĩ là người có ảnh hưởng, có lượng công chúng lớn, lời nói, hành vi của mình có thể tạo xu hướng, định hình cách nghĩ cho giới trẻ. “Tôi hát không chỉ để tìm kiếm những tràng vỗ tay, số lượt xem. Tôi hát để kể những câu chuyện của người Việt, những niềm vui, nỗi đau, khát vọng, những giá trị làm nên bản sắc dân tộc. Âm nhạc với tôi không phải là sân khấu phô diễn, mà là một cách sống, một hành trình nhân sinh. Thị trường giúp âm nhạc lan tỏa, nhưng không thể là kim chỉ nam cho sáng tạo. Tự do sáng tạo phải song hành với hiểu biết, với văn hóa và giới hạn đạo đức. Tôi thà chọn một con đường khó, bền bỉ và lặng lẽ, còn hơn là đánh đổi phẩm giá nghề nghiệp để chạy theo những giá trị nhất thời. Hãy để công chúng nhớ đến mình vì tài năng, nhân cách và những giá trị nhân văn, chứ không phải vì những ồn ào hay scandal”, anh khẳng định.

Nhiều năm tháng sống và làm việc ở nước ngoài, họa sĩ Văn Dương Thành bộc bạch, càng có cơ hội đi xa, bà càng hiểu thấu được giá trị “gốc gác” văn hóa của người nghệ sĩ. Trong thế giới hội nhập sâu rộng, không bám sâu vào gốc rễ văn hóa dân tộc mình, nếu chỉ đuổi theo cái bên ngoài, nghệ sĩ sẽ chỉ làm ra những món “hàng nhái” chẳng có mấy giá trị. Không có nghệ sĩ lớn nào trên thế giới mà không sống và sáng tạo trong tình yêu thiết tha mãnh liệt đối với dân tộc mình. Bởi tình yêu đó sẽ biến thành khát vọng để họ lựa chọn đề tài sáng tác, định vị mình như một chủ thể sẵn sàng đóng góp xây dựng giá trị bền vững cho văn hóa đất nước. 

Trên thực tế, nhiều nghệ sĩ làm được như vậy. Các ca sĩ Mỹ Tâm, Hòa Minzy, Đức Phúc... không ngại dấn thân, sáng tạo và truyền cảm hứng yêu nước, tự hào dân tộc, tôn vinh văn hóa và con người Việt Nam. Bằng tài năng, ý thức về trách nhiệm công dân, biết tận dụng các nền tảng công nghệ và môi trường mạng, họ luôn là những gương mặt nổi bật, có sức hút khán giả, sống đàng hoàng bằng nghề và được cả giới chuyên môn lẫn công chúng yêu mến. Tuy nhiên, hiện tượng nghệ sĩ chạy theo thị hiếu tầm thường, xu hướng lệch lạc, có hành vi gây ảnh hưởng xấu môi trường văn hóa cũng đáng báo động, cần chấn chỉnh kịp thời.

Tôn vinh cái đẹp, dẹp cái xấu

Trong bối cảnh chuyển đổi số, môi trường văn hóa không chỉ mang ý nghĩa truyền thống như cũ, mà còn bao hàm một không gian vô tận trên mạng, đòi hỏi nhiều hơn trách nhiệm và đạo đức người nghệ sĩ. Nhà văn, nhà phê bình Ngô Thảo cho rằng: nghệ sĩ sáng tạo gì là quyền của họ, nhưng đưa sản phẩm nào đến cho công chúng nhất thiết phải có một bộ lọc đi kèm, gắn với trách nhiệm xã hội và đạo đức nghề nghiệp. Bộ lọc ấy không hề làm mất đi tự do sáng tạo, mà nó chính là đường ray định hướng cho người nghệ sĩ, nhằm căn chỉnh điều họ quan tâm, hướng tới. Dĩ nhiên còn phụ thuộc vào tài năng, nhưng nếu không gắn với trách nhiệm công dân, sáng tạo của nghệ sĩ có thể sa vào hũ nút, vô bổ, không mang lại ánh sáng tích cực soi chiếu đời sống xã hội, con người.

Để có môi trường văn hóa trong sạch, không chỉ trông chờ vào ý thức của nghệ sĩ, mà còn cần hành lang pháp lý đủ vững chắc giúp ngăn chặn những hành vi lệch chuẩn, những sản phẩm phản cảm; tránh tình trạng một sản phẩm khi được cơ quan chức năng xử lý thì đã đủ thời gian để lan truyền trên không gian mạng và thậm chí đã ảnh hưởng tiêu cực tới người tiêu dùng. NSND Thái Bảo bày tỏ, môi trường mạng giúp nghệ sĩ lan tỏa các sáng tác và hình ảnh của mình tới công chúng, truyền cảm hứng cho cộng đồng. Tiếc rằng, không ít nghệ sĩ thay vì cống hiến, phụng sự những giá trị tốt đẹp lại bị tư duy thị trường kéo tuột đi với những sản phẩm kém chất lượng nhưng lại dễ thu hút đám đông để nổi tiếng. Lựa chọn như vậy là họ tự đánh mất mình, khó có thể đi xa. Để loại bỏ dần những hiện tượng này, cần chú trọng tôn vinh các sản phẩm có giá trị nghệ thuật, gương mặt nghệ sĩ tài năng có quá trình cống hiến lâu dài, tạo động lực khích lệ nghệ sĩ trẻ sáng tạo.

Môi trường số mở ra cơ hội cho nghệ sĩ, nhưng cũng đầy cám dỗ, thị phi, sự nổi tiếng ngắn hạn, văn hóa “drama” và cạnh tranh không lành mạnh. TS Nguyễn Thị Tố Ninh (Hội đồng Lý luận phê bình văn học nghệ thuật Trung ương) cho rằng môi trường văn hóa đang còn những điểm thiếu hụt cần được lấp đầy, như các thiết chế còn chung chung, thiếu các không gian học thuật nuôi dưỡng người sáng tạo. Bầu không khí nghệ thuật hướng nhiều đến bề nổi, giải trí, không động viên, khích lệ được những người làm nghệ thuật dám dân thân, dám đi con đường khó. Ở một góc độ nào đó, văn nghệ sĩ vẫn chưa được đánh giá, nhìn nhận đầy đủ như một lực lượng mang trọng trách tinh thần của xã hội. 

Việc nâng cao ý thức cho cộng đồng trong tiếp nhận, đánh giá, chọn lọc các sản phẩm văn hóa nghệ thuật cũng rất quan trọng. Khi người thưởng thức không dễ dãi cổ xúy những sản phẩm kém chất lượng, tục tĩu, phản cảm, ủng hộ các tác phẩm có giá trị, lan tỏa hiện tượng tích cực là họ đang bảo vệ chính mình, bảo vệ nghệ sĩ, nghệ thuật chân chính và cả môi trường văn hóa.

Tổ chức thực hiện :
Ban Nhân Dân hằng tháng
Nội dung :
Hồng Thắng-Lữ Mai-Bình Nguyên Trang-Phùng Nguyên
Trình bày mỹ thuật :
Duy Thanh
Ảnh :
TTXVN, Thành Đạt, nguồn internet.