Diễn ra ngay sau thành công của Hội nghị Trung ương 3 khóa XIV, Kỳ họp không thường lệ thứ nhất, Quốc hội khóa XVI ghi dấu ấn không chỉ ở khối lượng lập pháp như một kỳ họp thường lệ với nhiều nội dung quan trọng được xem xét, quyết định, mà còn ở cách Quốc hội phản ứng trước những yêu cầu cấp bách phát sinh từ thực tiễn.
Chủ động nhận diện vấn đề, kịp thời hoàn thiện thể chế, tất cả đang cho thấy rõ hơn hình ảnh một Quốc hội hành động nhanh hơn, quyết liệt hơn và linh hoạt hơn trong nhiệm kỳ mới - nhiệm kỳ của “kiến tạo thể chế phát triển”.
Không thường lệ về thời gian, không giảm yêu cầu về chất lượng
Nhiệm kỳ khóa XVI đánh dấu lần đầu tiên một kỳ họp Quốc hội được tổ chức ngoài hai kỳ họp thường lệ hằng năm với tên gọi “kỳ họp không thường lệ” thay vì “kỳ họp bất thường” như trong nhiệm kỳ khóa XV. Đây là sự thay đổi đã được thể chế hóa trong Luật Tổ chức Quốc hội.
Luật quy định Quốc hội họp thường lệ mỗi năm hai kỳ; ngoài ra, kỳ họp không thường lệ được tổ chức khi có yêu cầu của các chủ thể có thẩm quyền để kịp thời xem xét, quyết định những vấn đề cấp bách thuộc thẩm quyền của Quốc hội, đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế-xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh, đối ngoại.
Theo Phó Chủ nhiệm Ủy ban Công tác đại biểu của Quốc hội Tạ Thị Yên, về mặt pháp lý, cách gọi “kỳ họp không thường lệ” trước hết là sự chuẩn hóa thuật ngữ và xác định rõ hơn tính chất của loại kỳ họp này. Tuy nhiên, nếu nhìn từ thực tiễn hoạt động của Quốc hội trong những năm gần đây, bà Yên cho rằng sự thay đổi này cũng có ý nghĩa về nhận thức.
Hai chữ “bất thường” dễ làm người nghe liên tưởng đến một tình huống bất ngờ, ngoại lệ hoặc chỉ được tổ chức khi phát sinh sự việc đột xuất. Trong khi đó, “không thường lệ” phản ánh chính xác hơn bản chất: đây vẫn là một kỳ họp của Quốc hội, được tiến hành theo thẩm quyền, trình tự, thủ tục luật định, chỉ khác là được tổ chức ngoài hai kỳ họp thường lệ hằng năm.
Đồng tình việc thay đổi cách gọi có ý nghĩa về tư duy thể chế, bà Nguyễn Thị Việt Nga, Phó Trưởng đoàn chuyên trách Đoàn đại biểu Quốc hội thành phố Hải Phòng nhấn mạnh: một kỳ họp ngoài lịch có thể được chuẩn bị chủ động để tháo gỡ điểm nghẽn pháp lý, thể chế hóa kịp thời một chủ trương lớn hoặc quyết định vấn đề đã chín muồi về chính sách.
Đáng lưu ý là việc đổi tên không tạo ra một thẩm quyền mới cho Quốc hội, cũng không làm thay đổi yêu cầu về trình tự, thủ tục. Giá trị của cách tiếp cận mới nằm ở chỗ nhìn nhận việc Quốc hội họp khi đất nước cần là một khả năng vận hành bình thường của thiết chế đại diện cao nhất của nhân dân. Có thể “không thường lệ” về lịch họp, nhưng trách nhiệm trước cử tri và chuẩn mực chất lượng của Quốc hội thì luôn thường trực.
Trong nhiệm kỳ khóa XV, Quốc hội đã nhiều lần họp ngoài lịch thường lệ để giải quyết những vấn đề quan trọng mà đất nước không thể chờ đến kỳ họp kế tiếp. Thực tiễn ấy cho thấy nhu cầu họp linh hoạt đã trở thành một phần của hoạt động Quốc hội.
Tuy nhiên, linh hoạt về thời điểm tổ chức không có nghĩa là giảm yêu cầu về chất lượng. Dù là Kỳ họp thường lệ hay không thường lệ, mọi quyết định của Quốc hội đều phải bảo đảm đúng thẩm quyền, đúng trình tự, được xem xét thận trọng và chịu trách nhiệm trước cử tri, nhân dân. Tinh thần này đã được Quốc hội quán triệt và triển khai xuyên suốt hai kỳ họp đầu tiên của nhiệm kỳ khóa XVI, đặc biệt là Kỳ họp không thường lệ thứ nhất vừa qua.
Rút ngắn khoảng cách giữa nhận diện vấn đề, xác lập chủ trương và ban hành quyết sách
Bước vào giai đoạn phát triển mới, yêu cầu đặt ra đối với công tác xây dựng pháp luật không còn dừng ở việc hoàn thiện hệ thống pháp luật hay tháo gỡ những khó khăn trước mắt, mà phải kiến tạo được một môi trường thể chế hiện đại, ổn định, minh bạch và đủ năng lực dẫn dắt sự phát triển.
Pháp luật không chỉ là công cụ quản lý nhà nước mà còn phải trở thành nền tảng để kiến tạo môi trường đầu tư kinh doanh ổn định, thúc đẩy đổi mới sáng tạo, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia và mở rộng không gian phát triển. Trong bối cảnh đó, Kỳ họp không thường lệ thứ nhất của Quốc hội khóa XVI mang ý nghĩa vượt ra ngoài một kỳ họp lập pháp thông thường.
Việc Quốc hội xem xét, thông qua 15 luật, 6 nghị quyết quy phạm pháp luật, cho ý kiến lần đầu đối với 7 dự án luật và quyết định nhiều vấn đề quan trọng đối với sự phát triển của đất nước thể hiện quyết tâm rất cao trong việc nhanh chóng thể chế hóa các chủ trương của Đảng, đáp ứng yêu cầu phát triển của đất nước trong giai đoạn mới, “không chậm trễ, không để lỡ thời cơ phát triển của đất nước” như Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn đã nhấn mạnh khi phát biểu khai mạc Kỳ họp.
Điều đáng chú ý là Quốc hội khóa XVI vừa kết thúc Kỳ họp thứ nhất chưa đầy ba tháng đã tiếp tục bước vào một kỳ họp không thường lệ với chương trình rất lớn: thảo luận hơn 30 nội dung trong 17 ngày làm việc. Theo bà Nguyễn Thị Việt Nga, quy mô ấy cho thấy đây không phải một cuộc họp ngắn để xử lý một vài việc riêng lẻ, mà là kỳ họp có ý nghĩa quan trọng đối với nhịp triển khai nhiệm vụ của cả nhiệm kỳ.
Kỳ họp diễn ra ngay sau Hội nghị lần thứ ba Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV, trong bối cảnh cả nước đánh giá một năm sắp xếp đơn vị hành chính, vận hành mô hình chính quyền địa phương mới và phấn đấu thực hiện mục tiêu tăng trưởng cao.
Những quyết sách của Trung ương, cùng chỉ đạo của đồng chí Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm về nâng cao hiệu quả thực thi, đặt ra yêu cầu rất rõ: chủ trương phải sớm được cụ thể hóa thành chính sách, pháp luật có thể triển khai. Quốc hội có trách nhiệm thực hiện khâu thể chế hóa ấy bằng thẩm quyền và quy trình của mình; đồng thời xem xét đầy đủ tính khả thi, nguồn lực và tác động đối với người dân, doanh nghiệp.
“Nhìn vào chương trình nghị sự, chúng ta thấy cả những vấn đề cần tháo gỡ ngay cho hoạt động đầu tư, kinh doanh, xây dựng hạ tầng, phát triển đô thị, lẫn những định hướng chính sách lớn về đất đai, nhà ở, ngân sách và tư pháp cần tiếp tục nghiên cứu. Việc bố trí hai đợt họp, có thời gian nghỉ ở giữa để tiếp thu và chỉnh lý dự thảo, cũng phản ánh yêu cầu xử lý khối lượng công việc lớn một cách có trách nhiệm”, bà Nguyễn Thị Việt Nga cho hay.
Phó Trưởng đoàn chuyên trách Đoàn đại biểu Quốc hội thành phố Hải Phòng nhấn mạnh, tầm quan trọng của Kỳ họp nằm ở khả năng rút ngắn khoảng cách giữa nhận diện vấn đề, xác lập chủ trương và ban hành quyết sách, để những cơ hội phát triển không bị bỏ lỡ vì sự chậm trễ của thể chế, như đồng chí Tổng Bí thư, Chủ tịch nước từng nhiều lần yêu cầu: “… không để nợ thể chế trở thành điểm nghẽn của phát triển”.
Có chung nhận định, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Công tác đại biểu Tạ Thị Yên cho rằng thu hẹp khoảng cách từ chủ trương đến thể chế và từ thể chế đến cuộc sống là điểm nhấn nổi bật của Kỳ họp không thường lệ thứ nhất. Những vấn đề thuộc thẩm quyền của Quốc hội, khi chủ trương đã rõ, yêu cầu thực tiễn đã cấp thiết, hồ sơ đã được chuẩn bị và đủ điều kiện xem xét, thì Quốc hội chủ động quyết định kịp thời, thay vì chờ tới kỳ họp thường lệ tiếp theo.
“Quốc hội đã kịp thời thể chế hóa và thực hiện đầy đủ chức năng hiến định của mình như: nghiên cứu, thẩm tra, thảo luận, phản biện, cân nhắc tác động và quyết định theo thẩm quyền. Chính quá trình đó làm cho chủ trương được cụ thể hóa thành những quy định có tính khả thi, bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của người dân, doanh nghiệp và lợi ích chung của đất nước”, bà Tạ Thị Yên khẳng định.
Phương thức để Quốc hội phản ứng chủ động, linh hoạt hơn trước yêu cầu của thực tiễn
Bước vào kỷ nguyên mới - kỷ nguyên vươn mình của dân tộc, Đại hội lần thứ XIV của Đảng (tháng 1/2026) đã xác định 6 nhiệm vụ trọng tâm, trong đó nhiệm vụ đầu tiên được đề cập là “tập trung ưu tiên xây dựng đồng bộ thể chế phát triển, trọng tâm là hệ thống pháp luật, cơ chế, chính sách nhằm tháo gỡ kịp thời, dứt điểm các nút thắt, điểm nghẽn…”.
Để thực hiện hiệu quả nhiệm vụ trọng đại này với khối lượng công việc vô cùng lớn, Quốc hội khóa XVI đã đổi mới toàn diện ngay từ những ngày đầu nhiệm kỳ. Đến Kỳ họp không thường lệ, tinh thần chủ động, quyết liệt tháo gỡ các điểm nghẽn thể chế, khơi thông nguồn lực phát triển tiếp tục được quán triệt và triển khai một cách hiệu quả.
Trong phát biểu khai mạc Kỳ họp, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn nhấn mạnh yêu cầu đổi mới mạnh mẽ tư duy trong xây dựng pháp luật; chính sách, pháp luật được ban hành phải thực sự bám sát thực tiễn; đi trước, mở đường cho phát triển. Chủ tịch Quốc hội cũng khẳng định, nhiệm kỳ Quốc hội khóa XVI phải là nhiệm kỳ của “kiến tạo thể chế phát triển”, quyết tâm không để thể chế là điểm nghẽn đối với sự phát triển nhanh, bền vững của đất nước.
Luật Tổ chức Quốc hội đã xác định kỳ họp không thường lệ được tổ chức để kịp thời xem xét, quyết định các vấn đề cấp bách thuộc thẩm quyền của Quốc hội, đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế-xã hội, quốc phòng, an ninh, đối ngoại. Theo Phó Chủ nhiệm Ủy ban Công tác đại biểu Tạ Thị Yên, yếu tố quan trọng nhất ở đây là tính kịp thời, và Kỳ họp vừa qua thể hiện khá rõ điều đó.
Công tác chuẩn bị đã được tiến hành khẩn trương, từ sớm, từ xa. Ngay đầu tháng 7, Ủy ban Thường vụ Quốc hội đã xem xét công tác chuẩn bị Kỳ họp không thường lệ thứ nhất; đến ngày 23/7, Ủy ban Thường vụ Quốc hội ban hành văn bản triệu tập Kỳ họp. Kỳ họp khai mạc ngày 3/8 và được bố trí thành hai đợt, với khoảng thời gian giữa hai đợt để các cơ quan tiếp thu, chỉnh lý, hoàn thiện các nội dung trình Quốc hội.
“Với cách tổ chức như vậy cho thấy một điểm rất đáng chú ý: đó là nhanh và linh hoạt mà vẫn bảo đảm yêu cầu về chất lượng. Thời gian của Kỳ họp tuy được bố trí khác trước, nhưng chất lượng hồ sơ, trách nhiệm thẩm tra, việc đại biểu nghiên cứu, thảo luận, tranh luận, tiếp thu và giải trình vẫn phải được bảo đảm”, bà Tạ Thị Yên nói.
Phó Chủ nhiệm Ủy ban Công tác đại biểu đánh giá đây là sự chuyển từ tư duy “đợi đến lịch họp để giải quyết công việc” sang tư duy “công việc của đất nước đòi hỏi thì Quốc hội chủ động bố trí phương thức làm việc phù hợp để xem xét, quyết định kịp thời. Đồng thời khẳng định, đó mới là giá trị lâu dài của các kỳ họp không thường lệ.
Đồng tình quan điểm Kỳ họp không thường là một phương thức tổ chức hoạt động để Quốc hội phản ứng nhanh, linh hoạt hơn trước yêu cầu thực tiễn, bà Nguyễn Thị Việt Nga, Phó Trưởng đoàn chuyên trách Đoàn đại biểu Quốc hội thành phố Hải Phòng nhấn mạnh, Quốc hội phản ứng nhanh không chỉ bằng việc sớm ấn định ngày họp, mà còn bằng khả năng nhận diện đúng vấn đề, yêu cầu chuẩn bị hồ sơ, tổ chức thẩm tra, lắng nghe ý kiến khác nhau và đi tới một quyết định có thể thực hiện được.
“Một quyết sách ban hành sớm nhưng phải sửa ngay vì chưa lường hết tác động thì chưa thể coi là phản ứng hiệu quả”, bà Nguyễn Thị Việt Nga nêu rõ, và cho rằng sự chủ động, linh hoạt của Quốc hội chỉ có ý nghĩa trọn vẹn khi quyết định được ban hành rõ ràng, khả thi và sau đó được theo dõi đến cùng trong quá trình thực thi.
Từ thành công của Kỳ họp không thường lệ thứ nhất, có thể nhận thấy rõ một yêu cầu: phương thức hoạt động của Quốc hội phải đổi mới cùng với nhịp phát triển của đất nước. Hai kỳ họp thường lệ mỗi năm vẫn là những kỳ họp có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, nhưng lịch kỳ họp không nên trở thành giới hạn đối với khả năng xử lý kịp thời những vấn đề cấp thiết thuộc thẩm quyền của Quốc hội.
Trước yêu cầu thực tiễn phát triển đất nước đặt ra, khối lượng công việc thuộc phạm vi Quốc hội ngày càng lớn và đều mang tính cấp bách. Điều này khiến các kỳ họp không thường lệ ngày càng mang ý nghĩa lớn hơn. Tuy nhiên, điều quan trọng không phải là việc tổ chức nhiều hay ít kỳ họp không thường lệ, mà là Quốc hội có đủ khả năng thích ứng nhanh đến đâu trước yêu cầu phát triển nhưng vẫn giữ được sự thận trọng, chắc chắn và chất lượng trong từng quyết định.
Thực tế cho thấy Kỳ họp không thường lệ thứ nhất không phải một hoạt động tách rời các kỳ họp sau. Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI, Quốc hội tiếp tục xem xét một khối lượng lập pháp rất lớn với dự kiến 45 dự án luật, nghị quyết, trong đó nhiều dự án đã được cho ý kiến lần đầu tại Kỳ họp không thường lệ vừa qua. Điều đó cho thấy các kỳ họp thường lệ và không thường lệ có thể được thiết kế trong một tiến trình liên tục, bổ trợ cho nhau để nâng cao chất lượng và tốc độ xử lý công việc của Quốc hội.
Nếu bài toán đặt ra với Quốc hội khóa XVI là làm thế nào để phản ứng nhanh hơn trước yêu cầu của thực tiễn mà vẫn bảo đảm chất lượng quyết sách, thì Kỳ họp không thường lệ thứ nhất đã cho thấy câu trả lời không chỉ ở cách tổ chức kỳ họp, mà còn ở chính những nội dung được lựa chọn, những quyết sách được thông qua và cách Quốc hội xử lý một khối lượng công việc lớn trong thời gian ngắn.
Đằng sau 17 ngày làm việc và hơn 30 nội dung được xem xét là nhiều dấu ấn mới trong hoạt động lập pháp, giám sát và quyết định những vấn đề quan trọng của đất nước. Những dấu ấn ấy cho thấy rõ hơn diện mạo của Quốc hội khóa XVI trong những tháng đầu nhiệm kỳ: đổi mới về phương thức, quyết liệt trong hành động và ngày càng gắn chặt hơn việc thực hiện chức năng của Quốc hội với yêu cầu kiến tạo thể chế phát triển.
Built with Shorthand