Khi đất không còn sức nuôi cây

Trong một cuộc trao đổi về vấn đề sức khỏe đất, bà Lương Thị Kiểm, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường thành phố Hải Phòng đã dẫn chứng một trường hợp cho thấy rõ những hệ lụy khi đất bị thoái hóa. Theo bà Kiểm, năm 2018, một số vùng trồng trên địa bàn tỉnh Hải Dương cũ (nay là thành phố Hải Phòng) xảy ra tình trạng dưa hấu và dưa lê chết đồng loạt. Thời điểm đó, địa phương đã phối hợp với nhiều đơn vị, trong đó có các doanh nghiệp hàng đầu về thuốc bảo vệ thực vật cũng như các doanh nghiệp phân bón lớn để tìm hiểu nguyên nhân. Khi đó, các đơn vị bảo vệ thực vật được mời vào kiểm tra, xử lý.

Tuy nhiên, càng đưa thuốc vào xử lý, cây càng chết. Doanh nghiệp phân bón cũng đưa vào nhiều giải pháp đơn lẻ nhưng cây vẫn chết. Sau đó chúng tôi đã lấy mẫu đất phân tích và nguyên nhân dần được làm rõ: vùng trồng đã thâm canh quá cao, trong gần 20 năm hầu như không sử dụng phân hữu cơ và không đưa phụ phẩm nông nghiệp bón trở lại cho đất. Do đó, đất bị suy giảm nghiêm trọng về chất lượng; pH giảm mạnh, hệ vi sinh vật và kết cấu đất cũng thay đổi. Có nơi kết quả kiểm tra cho thấy pH đất chỉ còn khoảng 3,5, vùng cao nhất cũng chưa đạt 5.

Trong điều kiện đất như vậy, cây dưa ở giai đoạn đầu với nhu cầu dinh dưỡng chưa cao thì vẫn có thể sinh trưởng. Nhưng đến khi bước vào giai đoạn mang quả, nhu cầu dinh dưỡng tăng mạnh, gặp đất chua như vậy thì dù có tiếp tục bón thêm bao nhiêu phân cũng không thể giải quyết được. Sau khi xác định đúng nguyên nhân, địa phương phải tiến hành cải tạo đất, trước hết là nâng độ pH, phục hồi lại điều kiện đất rồi mới tổ chức sản xuất trở lại.

Theo Viện Thổ nhưỡng Nông hóa, tình trạng suy thoái đất canh tác tại Việt Nam đang diễn biến phức tạp trên diện rộng. Cả nước hiện có khoảng 11,6 triệu ha đất trồng trọt (gồm 4,9 triệu ha cây lâu năm và 6,7 triệu ha cây hằng năm) nhưng có tới 44% diện tích đang bị thoái hóa.

Điển hình, vùng Đồng bằng sông Cửu Long có hơn 2,6 triệu ha; Tây Nguyên khoảng 2,4 triệu ha và khu vực trung du, miền núi phía bắc ghi nhận hơn 2,1 triệu ha đất suy thoái. Đáng chú ý tại Tây Nguyên, chất lượng đất đang xuống cấp nghiêm trọng. So với nền đất rừng tự nhiên, đất canh tác cây công nghiệp hiện nay đã sụt giảm mạnh lượng carbon hữu cơ (chỉ còn 1,2-2,5%) và độ pH giảm xuống mức rất chua (3,1-4,6), đòi hỏi phải có biện pháp cải tạo khẩn cấp.

Đối với đất sản xuất nông nghiệp trên các vùng đồi núi, đất dốc thuộc các tỉnh miền núi phía bắc, các nghiên cứu cho thấy hàm lượng hữu cơ trong đất canh tác nhiều vùng đã giảm xuống dưới 1,0%, hàm lượng các nguyên tố dinh dưỡng đa lượng như đạm, lân dễ tiêu và kali dễ tiêu trong đất đều ở mức nghèo kiệt. Các nguyên tố trung lượng như canxi, magie đều suy giảm mạnh, dao động từ 1,0-1,2 cmol/kg đất. Thành phần cơ giới của lớp đất mặt cũng bị thay đổi, tỷ lệ sỏi sạn tăng cao do các hạt mịn đã bị rửa trôi trong mùa mưa, độ chua của đất tăng lên thể hiện qua giá trị pH đất chỉ dao động từ 4,2-5,0; thậm chí có nơi còn giảm thấp hơn, xuống mức 3,8-4,0.

Trong khi đó, khu vực đồng bằng sông Hồng cũng ghi nhận tình trạng tương tự dưới tác động đa chiều. Cụ thể, hệ thống thủy điện thượng nguồn đã làm suy giảm nghiêm trọng lượng phù sa bồi đắp hằng năm cho vùng hạ du. Mặt khác, cường độ thâm canh cao, đất thiếu thời gian nghỉ kết hợp với tình trạng lạm dụng phân bón hóa học thay cho phân hữu cơ đã vắt kiệt độ phì nhiêu của đất. Hệ lụy tất yếu là hàm lượng carbon hữu cơ sụt giảm mạnh, cấu trúc đất bị phá vỡ, trở nên chai cứng và giảm dung tích hấp thu. Bên cạnh đó, đất canh tác ở khu vực này còn đang đối mặt với áp lực ô nhiễm nặng nề từ nguồn xả thải của các khu công nghiệp và làng nghề.