Nguồn cảm hứng
của các học giả nước ngoài

Là nguồn cảm hứng cho các học giả nước ngoài trong 80 năm qua, Cách mạng Tháng Tám và Quốc khánh 2/9 đã trở thành đối tượng nghiên cứu chuyên sâu, một trong những động lực hình thành nên chuyên ngành Việt Nam học quốc tế. Với nhiều nhà khoa học nước ngoài, tinh thần của Cách mạng Tháng Tám năm 1945 ở Việt Nam vẫn luôn có ý nghĩa với xã hội đương thời, nhất là trong bối cảnh tình hình thế giới hiện nay có nhiều biến động rất khó có thể dự đoán, đúng như quan điểm của Giáo sư Steinn Tonnesson - nhà sử học người Na Uy: “Cách mạng Tháng Tám vẫn là một thời khắc độc nhất vô nhị trong lịch sử hiện đại Việt Nam và trong lịch sử các cuộc cách mạng hiện đại”.

Sinh năm 1937, đã ở cái tuổi không còn có thể thường xuyên đi về Việt Nam, nhưng Giáo sư David G.Marr (nguyên giảng viên Đại học Cornell, Đại học California (Mỹ), Đại học Quốc gia Australia) - học giả nổi tiếng hàng đầu trong giới Việt Nam học quốc tế luôn dành một khoảng lặng trong trái tim mình cho vùng đất mà ông đã từng gắn bó. Trả lời thư điện tử (email) của phóng viên Báo Nhân Dân về chủ đề Cách mạng Tháng Tám năm 1945, ông đã bày tỏ cảm xúc: “Ký ức về khoảng thời gian dài nghiên cứu Cách mạng Tháng Tám lại ùa về”. Trong cuốn sách Truyền thống Việt Nam qua thử thách 1920-1945 của Giáo sư David G.Marr, bản tiếng Việt được NXB Thế giới và Nhã Nam ấn hành (Thiếu Khanh dịch), ông nhận định: Muốn hiểu sâu sắc lịch sử, muốn rõ hơn những dịch chuyển của hiện tại, thì không thể không tường tận quá khứ với con mắt nhìn thấu đáo, khách quan, đồng cảm. Với những người dân Việt Nam đang rên xiết dưới ách nô lệ của thực dân Pháp, David G.Marr ý thức được: “Muốn cứu nước, không thể chỉ yêu nước. Phải hiểu đất nước mình cần gì - và vì sao nó lại cần điều đó”.

Bởi vậy, chỉ trong một khoảng thời gian không dài, với một lực lượng không đông không mạnh, dưới sự dẫn dắt của Việt Nam độc lập đồng minh (Việt Minh - mà nòng cốt là Đảng Cộng sản), nhân dân Việt Nam làm nên cuộc cách mạng thần thánh: “Không ai có thể giải thích được bằng cách nào, chỉ mấy năm sau, hàng trăm nghìn người Việt Nam đang có vẻ là thần dân ngoan ngoãn của thực dân Pháp lại trở thành các cán bộ chính trị giàu kinh nghiệm, trở thành những người lính (bộ đội), giáo viên, dạy bình dân học vụ, những chuyên gia về vệ sinh phòng dịch hay đất trồng - tất cả đều hăm hở đánh đuổi ngoại bang và xây dựng một quốc gia độc lập, vững mạnh và bình quyền”… Thông thạo tiếng Việt, có cơ hội tiếp cận với các nguồn tư liệu đắt giá cả ở Việt Nam và thế giới, Giáo sư David G.Marr luôn giữ tâm thế khách quan, thận trọng trong học thuật.

Bởi vậy, những yếu tố dẫn đến các cuộc cách mạng, mà điển hình là thành công của Cách mạng Tháng Tám ở Việt Nam vẫn bảo lưu được tính thời sự, đem tới các bài học, tác động tới nhận thức nhân loại ngày hôm nay nói chung và các chính khách, các chính trị gia nói riêng khi soi chiếu vào các biến động địa chính trị thế giới… Là một nhà Việt Nam học kỳ cựu, Giáo sư David G.Marr còn là thầy của nhiều thế hệ học trò và ông đã truyền cho họ tình yêu với Việt Nam, giúp nhiều tên tuổi trong số đó cũng trở thành những nhà Việt Nam học nổi tiếng như GS Christopher Goscha, TS Andrew Hardy…

Cùng mang lại một góc nhìn khách quan từ bên ngoài, Giáo sư Stein Tonnesson - Viện hòa bình Oslo đã tốn nhiều công sức, trí tuệ cùng các cộng sự dịch 122 số báo Việt Nam độc lập do Việt Minh xuất bản sang tiếng Anh, giới thiệu công khai trên trang cá nhân của ông, chia sẻ cùng các đồng nghiệp. Với Stein Tonnesson và các nhà nghiên cứu quốc tế, đây chính là nguồn tài liệu quý giúp cho việc tìm hiểu phương thức mà Việt Minh đã định hướng, tuyên truyền, dẫn dắt, “cốt làm cho dân ta biết, biết các việc, biết đoàn kết, đặng đánh Tây, đánh Nhật làm cho Việt Nam độc lập, bình đẳng tự do” như tôn chỉ mục đích của tờ báo. Hoạt động dịch báo của Stein Tonnesson đã được báo chí Việt Nam thời điểm đó quan tâm, chia sẻ. Nghiên cứu chuyên sâu về Cách mạng Tháng Tám, Quốc khánh 2/9 và Chủ tịch Hồ Chí Minh, luôn đặc biệt dành tình cảm tôn trọng, trân quý vị lãnh tụ của nhân dân Việt Nam, Giáo sư Stein Tonnesson đưa ra nhận định: “Các cuộc chiến tranh giải phóng dân tộc ở Việt Nam giai đoạn 1946-1975 bắt nguồn từ một cuộc cách mạng. Cuộc cách mạng ấy diễn ra vào tháng 8 năm 1945, sau nhiều tháng biến động sâu sắc về xã hội, chính trị và quân sự”; “Sau khi bị thực dân hóa vào cuối thế kỷ 19, giới trí thức Việt Nam đã tiếp xúc với truyền thống cách mạng Pháp qua sách giáo khoa và báo chí. Một số người coi đó là mối đe dọa đối với di sản Nho giáo hoặc Phật giáo của mình. Những người khác lại được truyền cảm hứng để tổ chức nhân dân đứng lên chống lại cả chủ nghĩa thực dân Pháp và tình trạng lạc hậu của đất nước. Sức hút từ các cuộc cách mạng Mỹ, Pháp và Nga đối với tư tưởng dân tộc chủ nghĩa và cộng sản trong các thuộc địa châu Âu chính là bối cảnh cho các sự kiện lịch sử diễn ra tại Việt Nam”; và đúc kết: Cách mạng Tháng Tám và 9 năm sau đó - Chiến thắng Điện Biên Phủ đã trở thành nguồn cảm hứng cho phong trào giải phóng dân tộc trên thế giới. Theo Giáo sư Stein Tonnesson, đường lối đối ngoại đa phương, cân bằng giữa các cường quốc, giữ gìn được mối quan hệ thân thiện với các quốc gia từng có tình hữu nghị truyền thống và các quốc gia khác chính là di sản kế thừa từ đường lối ngoại giao hòa bình, linh hoạt mà Chủ tịch Hồ Chí Minh đã áp dụng trong thời điểm “dầu sôi lửa bỏng” sau Cách mạng Tháng Tám.

Năm 2022, nhà báo, nhà sử học người Pháp Alain Ruscio - Giám đốc Trung tâm tư liệu Việt Nam (Paris - Cộng hòa Pháp) đã giành giải thưởng Thông tin đối ngoại với tác phẩm mang tựa đề: “Năm 1945 Việt Nam mở đường phi thực dân hóa”. Bài viết đăng tải trên bản điện tử của báo L’Humanité ngày 4/9/2020. Sinh năm 1947, nhà báo - nhà sử học Alain Ruscio có nhiều năm liền hoạt động nghề nghiệp ở Việt Nam, ông từng làm phóng viên thường trú của Báo L’Humanité ở Đông Dương. Gắn bó với Việt Nam, Alain Ruscio dành tình cảm đặc biệt cho Chủ tịch Hồ Chí Minh cũng như đã bỏ nhiều thời gian, tâm sức tìm hiểu, nghiên cứu về giai đoạn lịch sử đặc biệt: bối cảnh, thời điểm diễn ra cuộc Cách mạng Tháng Tám Việt Nam và tác động tích cực của cuộc Cách mạng thần thánh vào mùa thu năm 1945 tới các xứ sở thuộc địa trên thế giới. Thành quả của hành trình rất dài nghiên cứu về Việt Nam, Alain Ruscio đã có hàng loạt công trình, đầu sách được xuất bản. Đặc biệt, NXB Chính trị quốc gia Sự thật đã ấn hành một số đầu sách quan trọng của GS Alain Ruscio: Hồ Chí Minh - Những bài viết và những cuộc tranh đấu; Võ Nguyên Giáp - Một cuộc đời…

Nhà sử học Alain Ruscio đã cho rằng, Cách mạng Tháng Tám là bước ngoặt quan trọng. Thành công của Cách mạng Tháng Tám đưa đến sự ra đời của Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa và là khởi nguồn cho phong trào giải phóng thuộc địa, phi thực dân hóa trên thế giới. Luôn đề cao tầm nhìn, uy tín, khả năng tập hợp lực lượng, đoàn kết dân tộc của Chủ tịch Hồ Chí Minh, Alain Ruscio nhận định rằng: Những ngày Tháng Tám năm 1945, các lực lượng dưới sự lãnh đạo của Việt Nam Độc lập Đồng minh (Việt Minh) đã giành chính quyền ở khắp mọi nơi. Ngày 2/9, tại Quảng trường Ba Đình, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đọc bản Tuyên ngôn Độc lập khai sinh nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Và với Tiến sĩ, nhà Việt Nam học Alain Ruscio cùng nhiều đồng nghiệp quốc tế nhiều thế hệ, suốt 8 thập niên qua, Cách mạng Tháng Tám là nguồn cảm hứng vô tận để lý giải điều thần kỳ ở Đông Nam Á, khi một dân tộc nhỏ bé đã tự đứng lên giành độc lập, tự do, giành quyền tự quyết cho vận mệnh của chính mình…

Tổ chức thực hiện :
Ban Nhân Dân hằng tháng
Nội dung :
TS Đinh Thắng-Mi Sol-Hồng Hạnh-Đại Đồng-Phùng Nguyên
Trình bày mỹ thuật :
Duy Thanh
Ảnh :
Tư liệu, Thành Đạt, Nguyễn Chung, nguồn internet.