Hệ thống sở hữu trí tuệ tại Việt Nam đang ghi nhận nhiều bước tiến quan trọng cả về pháp lý, thực thi và nhận thức xã hội. Tuy nhiên, trước sức ép hội nhập và làn sóng vi phạm ngày càng tinh vi, đặc biệt trên môi trường số, bài toán bảo vệ và khai thác hiệu quả tài sản trí tuệ vẫn đặt ra không ít thách thức đối với doanh nghiệp và cơ quan quản lý.
Luật sư Phạm Nghiêm Xuân Bắc, Chủ tịch Hội Sở hữu Trí tuệ Việt Nam đã có những chia sẻ với phóng viên Báo Nhân Dân về nội dung này.
Phóng viên: Thưa Luật sư Nghiêm Xuân Bắc, nhìn tổng thể, ông đánh giá thực trạng sở hữu trí tuệ tại Việt Nam hiện nay đang ở mức nào so với yêu cầu của một nền kinh tế hội nhập, và liệu chúng ta đang tiến nhanh hay vẫn còn khoảng cách đáng kể?
Chủ tịch Hội Sở hữu Trí tuệ Việt Nam: Xét về tổng thể, thực trạng sở hữu trí tuệ tại Việt Nam hiện nay đã và đang có nhiều bước tiến đáng kể.
Cụ thể, khung pháp lý về sở hữu trí tuệ tiếp tục được hoàn thiện, tiêu biểu là Luật Sở hữu trí tuệ được sửa đổi lần tư vào tháng 12/2025, có hiệu lực từ 1/4/2026, đã thể chế các đường lối chỉ đạo của Đảng và Nhà nước, bao gồm: Hỗ trợ tạo ra và khai thác thương mại các đối tượng quyền sở hữu trí tuệ nhằm thúc đẩy đổi mới sáng tạo; Đơn giản hóa thủ tục hành chính, tạo thuận lợi cho việc đăng ký, xác lập quyền sở hữu trí tuệ; Nâng cao hiệu quả của hoạt động bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ; Đảm bảo thi hành đầy đủ cam kết quốc tế của Việt Nam về bảo hộ sở hữu trí tuệ trong quá trình hội nhập; và Cập nhật các vấn đề mới trong bảo hộ sở hữu trí tuệ trên thế giới phù hợp với chính sách và trình độ phát triển kinh tế-xã hội của Việt Nam. Các văn bản hướng dẫn thi hành đã được soạn thảo gấp rút, sẽ được ban hành để có hiệu lực đồng thời vào 01/04/2026.
Cục Sở hữu trí tuệ cũng đang đẩy nhanh việc áp dụng khoa học công nghệ trong việc tiếp nhận và thẩm định đơn, và đã ghi nhận điểm sáng là khối lượng đơn được xử lý trong năm 2025 đã tăng tới 76% so với năm trước, số văn bằng bảo hộ được cấp cũng tăng trên 55% .
Bên cạnh đó, công tác thực thi cũng được chú trọng thông qua việc tăng cường kiểm soát thị trường và thúc đẩy phối hợp liên ngành đấu tranh chống xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ. Điều này được thể hiện qua các chiến dịch truy quét hàng giả và hàng hóa xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, đặc biệt trong lĩnh vực sức khỏe và thực phẩm trong năm 2025 và tiếp tục được đẩy mạnh thông qua Chỉ thị số 02/CT-TTg ngày 30/01/2026 của Thủ tướng Chính phủ.
Nhận thức của doanh nghiệp và xã hội về bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ cũng ngày càng được nâng cao với số lượng đơn xác lập quyền sở hữu trí tuệ từ các chủ đơn Việt Nam tăng đều qua các năm. Ngoài ra, mặc dù chưa có thống kê cụ thể, thực tiễn cho thấy, số lượng các vụ việc yêu cầu giám định và xử lý xâm phạm sở hữu trí tuệ với chủ thể quyền là các doanh nghiệp/cá nhân Việt Nam cũng đang có xu hướng gia tăng.
Như vậy, mặc dù vẫn còn một số hạn chế nhất định trong quá trình xác lập và thực thi quyền, những bước tiến gần đây trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ đã thể hiện quyết tâm mạnh mẽ của Nhà nước và ghi nhận những tín hiệu tích cực trong việc từng bước nâng cao chất lượng xác lập, thực thi và khai thác giá trị tài sản trí tuệ, qua đó thu hẹp dần khoảng cách với thế giới và đáp ứng tốt hơn yêu cầu của một nền kinh tế hội nhập.
Phóng viên: Dù nhận thức về sở hữu trí tuệ đã cải thiện, nhưng vi phạm vẫn diễn ra phổ biến. Theo ông, đâu là nguyên nhân sâu xa khiến tình trạng này chưa được xử lý triệt để?
Chủ tịch Hội Sở hữu Trí tuệ Việt Nam: Mặc dù nhận thức về sở hữu trí tuệ đã được cải thiện đáng kể, tình trạng vi phạm vẫn diễn ra phổ biến do nhiều nguyên nhân, trong đó, nguyên nhân sâu xa khiến tình trạng này chưa được xử lý triệt để là do nguồn lợi ích kinh tế đáng kể có thể thu được từ hành vi vi phạm, trong khi đó, các mức phạt hiện chưa tương xứng, khiến một số chủ thể sẵn sàng vi phạm và thậm chí là tiếp tục vi phạm.
Ngoài ra, hiểu biết của công chúng về sở hữu trí tuệ còn chưa đầy đủ, ý thức tuân thủ của một bộ phận người tiêu dùng cũng chưa cao và vẫn tồn tại tâm lý chấp nhận, thậm chí ưu tiên sử dụng sản phẩm/ dịch vụ vi phạm hoặc trái phép bởi giá thành thấp hoặc được cung cấp một cách miễn phí.
Phóng viên: Thực tế cho thấy các hành vi xâm phạm ngày càng chuyển dịch lên môi trường số và có tính xuyên biên giới; vậy theo ông, hệ thống bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ của Việt Nam hiện đã theo kịp hay vẫn đang ở thế “chạy theo” vi phạm?
Chủ tịch Hội Sở hữu Trí tuệ Việt Nam: Thực tế cho thấy các hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ trên môi trường số và xuyên biên giới đang phát triển nhanh cả về quy mô lẫn mức độ tinh vi, phức tạp. Trong bối cảnh đó, hệ thống bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ của Việt Nam đã có những bước thích ứng nhất định và từng bước chuyển từ thế “chạy theo” vi phạm sang chủ động kiểm soát.
Cụ thể, Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi năm 2025 đã quy định rõ ràng hơn về việc xử lý các hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ trên môi trường số, trong đó đáng chú ý là việc bổ sung quy định về trách nhiệm của doanh nghiệp cung cấp dịch vụ trung gian, trách nhiệm của chủ quản nền tảng số trong việc triển khai biện pháp bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ trên không gian mạng; đồng thời bổ sung các biện pháp xử lý như buộc gỡ bỏ, ẩn hoặc vô hiệu hóa truy cập đối với thông tin, nội dung, tài khoản, trang thông tin điện tử, ứng dụng hoặc các định danh internet liên quan đến hành vi vi phạm, cũng như áp dụng các biện pháp khẩn cấp tạm thời tương ứng.
Tuy nhiên, với đặc thù phi vật lý của các hành vi xâm phạm trên môi trường số như khả năng ẩn danh, phân tán dữ liệu, xóa, gỡ hoặc ẩn bằng chứng vi phạm tức thì cũng như tính chất xuyên biên giới cả về chủ thể lẫn hành vi, việc xử lý xâm phạm tiếp tục đặt ra nhiều thách thức cho quá trình hoàn thiện pháp luật cũng như công tác thực thi trên thực tế, trong đó đặc biệt quan trọng là vấn đề hợp tác quốc tế trong xử lý vi phạm.
Phóng viên: Từ chính quá trình hoạt động và tiếp nhận phản ánh của hội viên, Hội Sở hữu trí tuệ Việt Nam đang ghi nhận những vấn đề nổi cộm nào liên quan đến bản quyền và sở hữu trí tuệ trong thực tế, thưa ông?
Chủ tịch Hội Sở hữu Trí tuệ Việt Nam: Từ quá trình hoạt động và tiếp nhận phản ánh của hội viên, chúng tôi ghi nhận một số vấn đề nổi cộm liên quan đến bản quyền và sở hữu trí tuệ trong thực tiễn tại Việt Nam hiện nay như tình trạng vi phạm bản quyền đối với các tác phẩm nghệ thuật, bản ghi âm, ghi hình, với các hành vi phổ biến như sao chép, phát tán và khai thác trái phép các tác phẩm, bao gồm phần mềm, âm nhạc, phim ảnh và xuất bản, đặc biệt trên môi trường số.
Bên cạnh đó, tình trạng cạnh tranh không lành mạnh cũng diễn ra đáng chú ý, điển hình là việc cố ý sao chép bao bì sản phẩm chưa được bảo hộ hoặc sử dụng các dấu hiệu tương tự nhưng có điều chỉnh nhất định nhằm gây nhầm lẫn cho người tiêu dùng, đồng thời né tránh việc bị xử lý xâm phạm quyền đối với nhãn hiệu, hay nạn hàng giả, hàng nhái còn rất phổ biến tại Việt Nam.
Phóng viên: Qua các vụ việc cụ thể mà Hội từng tham gia hỗ trợ, đâu là dạng tranh chấp hoặc vi phạm phổ biến nhất hiện nay, và vì sao các vụ việc này thường kéo dài hoặc khó xử lý dứt điểm, thưa ông?
Chủ tịch Hội Sở hữu Trí tuệ Việt Nam: Như đã đề cập, một trong những dạng tranh chấp hoặc vi phạm phổ biến nhất hiện nay chính là tranh chấp, vi phạm liên quan tới bao bì sản phẩm, khi một bên cáo buộc bên thứ ba có hành vi cạnh tranh không lành mạnh, cố ý sao chép bao bì sản phẩm và sử dụng kèm theo một nhãn hiệu có khả năng phân biệt để đồng thời gây ấn tượng cho người tiêu dùng về sự liên quan trong nguồn gốc sản phẩm, nhằm lợi dụng danh tiếng và uy tín của sản phẩm gốc mà vẫn có thể né tránh việc bị xử lý xâm phạm quyền đối với nhãn hiệu.
Các tranh chấp này thường kéo dài và khó xử lý dứt điểm, chủ yếu do yêu cầu đặt ra khá cao cho bằng chứng chứng minh hành vi cạnh tranh không lành mạnh (việc sử dụng rộng rãi của đối tượng bị xâm phạm, mục đích của hành vi bị yêu cầu xử lý, và khả năng gây nhầm lẫn cho người tiêu dùng), dẫn tới sự dè dặt của một số cơ quan thực thi quyền khi xử lý các hành vi cạnh tranh không lành mạnh trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ.
Phóng viên: Nhiều doanh nghiệp Việt Nam, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa, vẫn gặp khó khăn trong việc đăng ký và bảo vệ tài sản trí tuệ; theo ông, rào cản lớn nhất nằm ở đâu, và họ đang “yếu thế” nhất ở khâu nào?
Chủ tịch Hội Sở hữu Trí tuệ Việt Nam: Các doanh nghiệp Việt Nam, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa, hiện nay vẫn gặp khó khăn trong việc đăng ký và bảo vệ tài sản trí tuệ bởi nhiều rào cản khác nhau. Trước hết, một số doanh nghiệp Việt Nam còn hạn chế trong kiến thức về sở hữu trí tuệ, chưa đánh giá được đầy đủ vai trò và tầm quan trọng của tài sản sở hữu trí tuệ trong hoạt động sản xuất kinh doanh. Bên cạnh đó, các doanh nghiệp Việt Nam thường chưa xây dựng được danh mục tài sản trí tuệ một cách toàn diện, để có thể bao trùm được tất cả các khía cạnh tài sản sở hữu trí tuệ của doanh nghiệp.
Hạn chế về nguồn lực tài chính cũng là một rào cản đáng kể của doanh nghiệp Việt Nam, đặc biệt là khi muốn xây dựng một danh mục tài sản trí tuệ vững chắc và đầy đủ để xử lý hành vi vi phạm có thể yêu cầu một số lượng khá lớn đơn đăng ký các đối tượng sở hữu trí tuệ khác nhau, ngoài ra, bối cảnh đăng ký và bảo hộ quyền ở thị trường nước ngoài cũng đòi hỏi chi phí cao và chiến lược dài hạn.
Do đó, có thể thấy doanh nghiệp Việt Nam hiện đang “yếu thế” nhất ở khâu xây dựng và quản trị tổng thể tài sản trí tuệ. Điều này dẫn tới, khi xảy ra xâm phạm, nhất là đối với các hành vi xâm phạm có tính chất tinh vi, phức tạp, thì doanh nghiệp không có đủ căn cứ pháp lý để xử lý.
Sản phẩm Máy phay 4 trục BK CIM - CNC của Viện Cơ khí, Bộ môn Công nghệ chế tạo máy, Trường đại học Bách khoa Hà Nội trưng bày tại Triển lãm thành tựu khoa học công nghệ nhân dịp ngày thành lập trường. (Ảnh: TTXVN)
Sản phẩm Máy phay 4 trục BK CIM - CNC của Viện Cơ khí, Bộ môn Công nghệ chế tạo máy, Trường đại học Bách khoa Hà Nội trưng bày tại Triển lãm thành tựu khoa học công nghệ nhân dịp ngày thành lập trường. (Ảnh: TTXVN)
Doanh nghiệp Việt Nam hiện đang “yếu thế” nhất ở khâu xây dựng và quản trị tổng thể tài sản trí tuệ. Điều này dẫn tới, khi xảy ra xâm phạm, nhất là đối với các hành vi xâm phạm có tính chất tinh vi, phức tạp, thì doanh nghiệp không có đủ căn cứ pháp lý để xử lý.
Phóng viên: Trong bối cảnh đó, xin ông cho biết, Hội Sở hữu trí tuệ Việt Nam đang có những hoạt động cụ thể nào để hỗ trợ hội viên và cộng đồng sáng tạo, và hiệu quả của các hoạt động này được nhìn nhận ra sao?
Chủ tịch Hội Sở hữu Trí tuệ Việt Nam: Trong những năm vừa qua, Hội Sở hữu trí tuệ Việt Nam thường xuyên tổ chức các tọa đàm/hội thảo quốc tế về sở hữu trí tuệ dành cho các hội viên và cộng đồng sáng tạo nhằm cung cấp các thông tin, kiến thức, kỹ năng và các dịch vụ về bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ trong nước và quốc tế để nâng cao nhận thức, giúp hội viên chủ động năng lực cạnh tranh trên thị trường trong và ngoài nước.
Ngoài ra, Hội Sở hữu trí tuệ Việt Nam còn tổ chức các chương trình định kỳ hàng năm nhằm hỗ trợ các doanh nghiệp hội viên như Doanh nghiệp xuất sắc trong xây dựng và quản trị tài sản sở hữu trí tuệ - Thương hiệu, nhãn hiệu uy tín hàng đầu - Sản phẩm, dịch vụ vàng uy tín, chất lượng Việt Nam, Nhãn hiệu nổi tiếng - Nhãn hiệu cạnh tranh - Doanh nghiệp tiên phong đổi mới sáng tạo Việt Nam nhằm giúp các doanh nghiệp đẩy mạnh hoạt động bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ, chú trọng nghiên cứu phát triển công nghệ tạo ra các sản phẩm, dịch vụ mới có khả năng cạnh tranh với các đơn vị khác trong khu vực và quốc tế.
Hội Sở hữu trí tuệ Việt Nam tổ chức Lễ trao chứng nhận Nhãn hiệu nổi tiếng – Nhãn hiệu cạnh tranh Việt Nam năm 2024.
Hội Sở hữu trí tuệ Việt Nam tổ chức Lễ trao chứng nhận Nhãn hiệu nổi tiếng – Nhãn hiệu cạnh tranh Việt Nam năm 2024.
Phóng viên: Từ thực tiễn hoạt động, Hội có kiến nghị gì mang tính đột phá để vừa nâng cao hiệu quả bảo hộ sở hữu trí tuệ, vừa giúp doanh nghiệp Việt Nam khai thác tốt hơn giá trị tài sản trí tuệ trong cạnh tranh quốc tế?
Chủ tịch Hội Sở hữu Trí tuệ Việt Nam: Chúng tôi đề xuất thực hiện các chương trình đào tạo dành cho các doanh nghiệp Việt Nam nhằm nâng cao kiến thức và kinh nghiệm của các doanh nghiệp về sở hữu trí tuệ. Bên cạnh đó, Chính phủ cũng có thể xem xét chương trình hỗ trợ các doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp vừa và nhỏ, trong việc xây dựng và quản trị tài sản sở hữu trí tuệ của doanh nghiệp, bao gồm cả việc thúc đẩy nộp đơn tại Việt Nam và ra nước ngoài. Việc thương mại hóa quyền sở hữu trí tuệ cũng cần được xúc tiến, trong đó hai vấn đề nổi bật được đặt ra là xây dựng cơ chế rõ ràng cho việc định giá tài sản sở hữu trí tuệ và cho vay, thế chấp bằng tài sản sở hữu trí tuệ.
Bên cạnh đó, chúng tôi nhấn mạnh ý nghĩa quan trọng của việc thực thi quyền sở hữu trí tuệ chống xâm phạm với vai trò ngày càng quan trọng của Tòa án để các tài sản sở hữu trí tuệ thực sự có ý nghĩa trong hoạt động của chủ thể quyền. Đây chính là nền tảng cơ bản cho việc nâng cao hiệu quả bảo hộ sở hữu trí tuệ không chỉ đối với doanh nghiệp, mà còn đối với đại bộ phận công chúng nói chung tại Việt Nam.
Xin cảm ơn Luật sư Phạm Nghiêm Xuân Bắc, Chủ tịch Hội Sở hữu Trí tuệ Việt Nam!
Ngày xuất bản: 10/4/2026
Chỉ đạo sản xuất:Nguyễn Ngọc Thanh
Tổ chức sản xuất: Hoàng Nhật-Nam Đông
Thực hiện: Thảo Lê-Thiên Lam
Trình bày: Thùy Lâm
Built with Shorthand