Tội phạm sử dụng công nghệ cao, đặc biệt là lừa đảo trên không gian mạng đang có xu hướng gia tăng cả về số vụ việc, mức độ tinh vi, gây thiệt hại kinh tế, đe dọa đến trật tự an toàn xã hội và sự phát triển bền vững của đất nước trong kỷ nguyên số.

Thủ đoạn tinh vi, thiệt hại nặng nề

Kịch bản mà tội phạm lừa đảo trực tuyến dựng lên tiếp cận, dẫn dụ, “thao túng tâm lý” để chiếm đoạt tài sản bài bản, hoàn hảo đến mức nhiều bị hại còn đi vay mượn người thân, mất tiền nhưng vẫn cho rằng mình không bị lừa. Thông qua thu thập, mua bán trái phép thông tin cá nhân, chúng nắm rõ thông tin nhân thân, lai lịch của nạn nhân và người thân khiến nạn nhân tin tưởng, không còn e dè khi trao đổi và cung cấp thông tin, mặc dù chưa từng gặp gỡ trực tiếp.

Chiêu bài “giăng bẫy” phổ biến là giả danh công an phường yêu cầu người dân cập nhật lại phiên bản VNeID, mã định danh cá nhân, giả danh cơ quan thực thi pháp luật thông báo nạn nhân liên quan đến vụ án nghiêm trọng như ma túy, rửa tiền. Nhiều bị hại cả tin hoặc trong thời khắc hoang mang, lo sợ vội vàng cung cấp số tài khoản, mã OTP hoặc chuyển tiền vào tài khoản ngân hàng để phục vụ điều tra rồi bị chiếm đoạt. Các đối tượng còn đóng vai nhân viên ngân hàng, siêu thị, nhà mạng viễn thông thông báo chương trình khuyến mại nâng cấp thẻ tín dụng, SIM 5G... đề nghị làm theo hướng dẫn, chuyển tiền thuế, phí; sử dụng công nghệ deepfake giả làm người thân gọi video call lừa vay tiền; làm quen qua mạng xã hội, tạo lòng tin, hứa gửi tiền, quà tặng giá trị rồi giả làm nhân viên hải quan gọi điện yêu cầu chuyển tiền làm thủ tục thông quan; giả mạo nhân viên điện lực gọi điện thúc giục đe dọa người dân thanh toán tiền điện online, nếu không sẽ cắt điện hoặc yêu cầu cài đặt ứng dụng giả mạo trên điện thoại để chuyển tiền.

Một số KOL, KOC, người có ảnh hưởng “livestream” bán hàng đưa ra nhiều thông tin không chính xác lừa dối khách hàng mua những sản phẩm không rõ nguồn gốc, xuất xứ, kém chất lượng, công dụng không đúng sự thật. Hoạt động kinh doanh đa cấp cũng thay đổi, phương thức, thủ đoạn tinh vi hơn. Các đối tượng trong và ngoài nước cấu kết thành lập công ty gắn mác chuyển đổi số, mô hình công nghệ 4.0, sử dụng các hội, nhóm kín trên Facebook, Telegram, Zalo hướng dẫn, kêu gọi đầu tư như: kinh doanh hàng hóa mỹ phẩm, thực phẩm chức năng, tiền ảo, tiền kỹ thuật số, thương mại điện tử. Nhẹ dạ tham gia các sàn giao dịch tiền ảo, sàn vàng, cổ phiếu rởm, nhiều người chơi mất trắng. Sau khi nộp số tiền lớn, sàn bị đánh sập, tài khoản lập tức bị “đánh cháy”, giấc mơ sinh lời tan tàn, vỡ vụn.

Chỉ trong 8 tháng, đường dây lừa đảo xuyên biên giới bị Cục An ninh mạng (ANM) và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (SDCNC) phối hợp Công an tỉnh Bắc Ninh triệt phá, đã chiếm đoạt gần 1.000 tỷ đồng của hơn 13 nghìn bị hại. Hơn 40 đối tượng hoạt động tại Campuchia, giả danh cán bộ công an, ngành thuế, điện, giáo dục gọi điện thoại yêu cầu bị hại cập nhật thông tin căn cước công dân, nộp hồ sơ nhập học trực tuyến, khám sức khỏe, kê khai thuế, hướng dẫn truy cập các đường link, cài đặt các ứng dụng mạo danh, chiếm quyền điều khiển điện thoại và chiếm đoạt tiền trong tài khoản ngân hàng của bị hại. Để tạo thành vòng tròn khép kín, lừa đảo trót lọt, các nhóm đối tượng được phân công đảm nhiệm theo từng công đoạn theo kịch bản chặt chẽ. 31 đối tượng trong đường dây lừa đảo chiếm đoạt hơn 5 tỷ đồng của 25 bị hại, hoạt động tại đặc khu kinh tế Tam giác vàng (Lào) do Nguyễn Như Phương, Vũ Thị Khánh Huyền, Nguyên Đức Nam cầm đầu đã phải đền tội bằng những mức án nghiêm khắc. Chia sẻ về hành trình phá án, Thiếu tá Nguyễn Tiến Nam, Cục ANM và phòng, chống tội phạm SDCNC cho biết bọn tội phạm sử dụng Facebook giả mạo để trò chuyện, tạo lòng tin hay giả vờ yêu đương, rồi dẫn dụ nạn nhân nạp tiền đầu tư vào các nền tảng giả mạo sàn thương mại điện tử, chứng khoán. Thấy số dư tăng lên ảo sau mỗi giao dịch, khi rút thử khoản tiền nhỏ đều được đáp ứng nên những người đầu tư không mảy may nghi ngờ. Nhưng lúc muốn rút số tiền lớn, họ nhận được thông báo là tài khoản có nghi vấn gian lận, mã, cú pháp chuyển tiền bị sai, yêu cầu nộp thêm 30 đến 50% số tiền hiển thị trong hệ thống. Khi không còn khả năng nạp thêm, các đối tượng cắt liên lạc và chiếm đoạt toàn bộ số tiền. Thượng tá Triệu Mạnh Tùng, Phó Cục trưởng ANM và phòng, chống tội phạm SDCNC cho biết sau khi xác định, khoanh vùng được đối tượng và địa điểm hoạt động, Ban Chuyên án phải áp dụng đồng bộ nhiều biện pháp nghiệp vụ để thu thập thông tin, phá án thành công còn có sự hỗ trợ phối hợp chặt chẽ của Công an tỉnh Điện Biên và lực lượng công an Lào.

Nhức nhối không kém, nạn đánh bạc qua mạng hoạt động dưới nhiều hình thức, chuyển dịch từ cá độ bóng đá sang các trò chơi trực tuyến có tính chất cờ bạc. Các nhà cái lớn mở ra hàng trăm website với hàng nghìn máy chủ đặt tại nhiều nước tổ chức cho người chơi đánh bạc trên mạng internet, lôi kéo cá cược các giải đấu thể thao ảo (Virtual Sport), thể thao điện tử (eSports), đặt cược tài chính quyền chọn nhị phân (BO). Đáng báo động, nhiều trẻ em không chỉ là nạn nhân mà còn bị tội phạm mạng dụ dỗ, rủ rê tham gia các hoạt động gây rối trật tự công cộng. Triệt để lợi dụng các nền tảng mạng xã hội, trò chơi trực tuyến, các đối tượng làm quen, “thả thính” tán tỉnh, dụ dỗ các em nhỏ trình diễn khiêu dâm qua mạng rồi sử dụng các hình ảnh này để tống tiền hoặc chỉnh sửa, cắt ghép các hình ảnh cá nhân công khai trên không gian mạng với các hình ảnh, video có nội dung nhạy cảm, gửi cho nạn nhân để tống tiền. Gần đây còn xuất hiện thủ đoạn giả danh cơ quan công an đe dọa, “bắt cóc online”, nhắm vào nạn nhân là các học sinh, sinh viên năm đầu.

Sở dĩ ngày càng nhiều người sập bẫy bởi nhiều loại tội phạm truyền thống cũng chuyển sang sử dụng công nghệ cao để gây án, tập trung vào các nhóm yếu thế, hiểu biết còn hạn chế như người già, học sinh, sinh viên, bà con vùng sâu, vùng xa... Kịch bản lừa đảo thường xuyên thay đổi, đánh trúng nhu cầu của người dân như đưa con đi trại hè, gia đình nghỉ dưỡng vào dịp hè, mua vé tàu xe, đi chơi dịp lễ, Tết, học sinh đang săn học bổng du học... Ngay cả những người cảnh giác cao nhưng trong một phút chủ quan lơ là vẫn mắc lừa.

Để ngăn chặn, phòng ngừa hiệu quả

Mỗi năm, hàng chục ổ nhóm, đường dây tội phạm sử dụng công nghệ cao quy mô lớn, phức tạp, hoạt động xuyên quốc gia bị Cục ANM và phòng, chống tội phạm SDCNC phối hợp công an các đơn vị, địa phương triệt phá thành công. Tuy nhiên, cuộc chiến với tội phạm mạng còn lắm gian nan. Đối tượng cầm đầu chỉ đạo, điều hành các tổ chức, đường dây tội phạm chủ yếu ở nước ngoài, sử dụng các ứng dụng, dịch vụ của các công ty cung cấp dịch vụ xuyên biên giới để hoạt động khiến tài liệu và chứng cứ dễ bị thay đổi, sửa hoặc xóa, khó thu thập thông tin lai lịch, trong khi hợp tác quốc tế trong đấu tranh còn hạn chế. Tội phạm ẩn danh, che dấu thông tin cá nhân và dấu vết phạm tội, sử dụng các ứng dụng có mã hóa bảo mật cao, để liên lạc; sử dụng giấy tờ giả để tạo lập tài khoản ngân hàng, thường xuyên thay đổi tài khoản ngân hàng thụ hưởng. Tiền lừa đảo luân chuyển sang rất nhiều tài khoản, thậm chí chuyển sang tiền ảo, tiền số, sang tài khoản ngân hàng không đăng ký tại Việt Nam nên xác minh giao dịch và truy xuất dòng tiền để chứng minh mức độ thiệt hại và ngăn chặn kịp thời khó khăn. Chưa kể công tác quản lý nhà nước trong lĩnh vực viễn thông, ngân hàng còn kẽ hở để các đối tượng lợi dụng phạm tội, như: SIM “rác”, tài khoản ngân hàng không chính chủ, hoạt động thanh toán điện tử, trung gian thanh toán...

Nhằm hạn chế điều kiện hoạt động của tội phạm, giảm thiểu thiệt hại, Cục ANM và phòng, chống tội phạm SDCNC đã xây dựng, triển khai hệ thống cơ sở dữ liệu về tài khoản ngân hàng vi phạm pháp luật để cảnh báo khách hàng, phòng ngừa thiệt hại xảy ra ngay từ ban đầu; hệ thống tiếp nhận, trả lời văn bản điện tử, xác minh nhanh thông tin tài khoản ngân hàng phục vụ đấu tranh, phòng chống tội phạm; phần mềm phòng chống lừa đảo “nTrust” hỗ trợ trực tuyến cho người dân; trao đổi, yêu cầu các doanh nghiệp cung cấp dịch vụ viễn thông, Internet ngăn chặn, gỡ bỏ hàng trăm nghìn trang mạng có nội dung vi phạm pháp luật. Cùng với đó, tăng cường tuyên truyền sâu rộng tại các cơ quan, trường học, trên các báo, đài, trên fanpage, các nền tảng mạng xã hội, tin nhắn SMS cảnh báo phương thức, thủ đoạn mới của tội phạm, trang bị kỹ năng nhận diện, phòng ngừa nhằm tạo rào chắn bảo vệ vững chắc.

Để nâng cao hiệu quả đấu tranh, lực lượng chức năng chủ động nắm bắt tình hình, xu thế công nghệ, từ đó dự báo, tham mưu đúng, trúng các giải pháp cụ thể, thiết thực, phòng ngừa từ sớm, từ xa, trấn áp mạnh mẽ tội phạm trên không gian mạng. Triển khai thí điểm giám sát hoạt động Fintex (công nghệ tài chính trong lĩnh vực ngân hàng), xây dựng, hoàn thiện hành lang pháp lý về tài sản ảo, tài sản mã hóa; tiếp tục rà soát, quản lý, định danh xác thực thuê bao di động, tài khoản ngân hàng với cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư. Các nhà cung cấp dịch vụ chung tay, phát huy vai trò tiên phong, chủ động ngăn chặn các thông tin xấu độc, tấn công mạng, quản lý sim rác. Công tác tuyên truyền đi vào chiều sâu, với nhiều hình thức sinh động, hấp dẫn, dễ hiểu, dễ nhớ để mọi người, nhất là giới trẻ, những người yếu thế, có nguy cơ cao dễ tiếp nhận.

ANM là mối quan tâm chung của toàn cầu, đòi hỏi tăng cường hợp tác đấu tranh phòng chống tội phạm mạng, khắc phục được bất cập hiện nay là chỉ bóc gỡ được “phần nổi của tảng băng chìm”. Khoa học công nghệ liên tục phát triển đòi hỏi đầu tư thêm trang thiết bị chuyên dụng, nhân lực, đào tạo, bồi dưỡng, tập huấn để đội ngũ tham gia công tác ANM hoàn thành tốt nhiệm vụ trong bối cảnh mới nhiều thách thức.

Tổ chức thực hiện :
Ban Nhân Dân hằng tháng
Nội dung :
Nguyễn Minh Chính-Hồng Châu-Minh Trung-Tuấn Anh-Thiện Minh
Trình bày mỹ thuật :
Duy Thanh
Ảnh :
Bộ công an, Thành Đạt, nguồn internet.