Vượt khó,thích ứng linh hoạt

Năm 2026 sẽ là thời điểm then chốt để giáo dục nghề nghiệp (GDNN) và giáo dục thường xuyên (GDTX) tạo bước đột phá mới trong bối cảnh đổi mới mô hình quản lý và tái cấu trúc toàn ngành. Tuy nhiên, thực tế đang đặt ra không ít khó khăn và cả những thách thức đòi hỏi toàn hệ thống phải vượt qua.

Sắp xếp cần phù hợp đặc thù địa phương

Những năm qua, mặc dù gặp nhiều khó khăn, thách thức, nhưng ngành GDNN-GDTX đã có nhiều đóng góp tích cực trong đào tạo nghề và xây dựng xã hội học tập. Các cơ sở GDNN đẩy mạnh hợp tác với doanh nghiệp; có nhiều phương án và phương thức tổ chức đào tạo trình độ sơ cấp, đào tạo thường xuyên, đào tạo nghề cho lao động nông thôn, người dân tộc thiểu số, người thuộc hộ nghèo, cận nghèo, mới thoát nghèo và các đối tượng chính sách khác phù hợp với thực tế và nhu cầu của người học. Nhiều trung tâm GDTX đã chủ động học hỏi, nghiên cứu nhu cầu người học, chủ động đa dạng hóa các chương trình về ngoại ngữ thực hành, tin học, giáo dục kỹ năng sống, đáp ứng nhu cầu học tập của người dân… Tuy nhiên, trước đòi hỏi ngày càng cao của thị trường lao động, việc sắp xếp lại các cơ sở này là yêu cầu cấp thiết.

Hiện nay, một số địa phương đã đưa ra các phương án sắp xếp, sáp nhập hệ thống các trường học. Thành phố Hải Phòng ban hành Kế hoạch sắp xếp đơn vị sự nghiệp công lập, dự kiến tổ chức lại 15 trung tâm trực thuộc Sở Giáo dục và Đào tạo thành 11 trường trung học nghề tương đương cấp THPT, đồng thời hợp nhất 3 trường nghề. Kế hoạch trên được đưa ra trong bối cảnh nhiều trung tâm bị thiếu phòng học, thiếu trang thiết bị và nhất là thiếu xưởng thực hành đào tạo nghề, làm giảm chất lượng đào tạo và sức hút với người học.

Tại nhiều tỉnh, thành phố sau sáp nhập, tình trạng thiếu giáo viên ở một số trung tâm càng trầm trọng hơn, chủ yếu ở bộ môn toán, lịch sử, địa lý, tin học, tiếng Anh. Nhiều giáo viên phải dạy vượt giờ, thiếu chủ động và linh hoạt trong tổ chức chương trình, trong khi chính sách đãi ngộ chưa tương xứng. Cơ sở vật chất, thiết bị dạy nghề tại nhiều trung tâm chưa được đầu tư, hầu hết mua sắm từ lâu nên đến nay đã lạc hậu. Các chương trình đào tạo nghề chưa đủ sâu và rộng để đáp ứng nhu cầu nhân lực chất lượng cao. Đơn cử, các Trung tâm GDNN và GDTX tại An Giang còn thiếu giáo viên dạy các môn văn hoá ở một số môn, nhiều cụm trung tâm không có giáo viên dạy nghề. Trang thiết bị phục vụ cho các tiết dạy thực hành cũng thiếu nhiều, chưa đáp ứng yêu cầu theo Chương trình Giáo dục phổ thông 2018, một số cơ sở còn thiếu phòng học. Lãnh đạo Sở Giáo dục và Đào tạo kiến nghị, thời gian tới cần có chính sách hỗ trợ biên chế, kinh phí và đầu tư cơ sở vật chất cho trung tâm sau sáp nhập; tăng cường tập huấn, bồi dưỡng về kỹ năng số và quản trị giáo dục cho cán bộ quản lý, giáo viên.

Khó khăn chung là vậy, nhưng việc sắp xếp, sáp nhập cũng cần phù hợp tình hình cụ thể từng địa phương. Kế hoạch số 186 của UBND tỉnh Lào Cai về triển khai rà soát, sắp xếp ngày 5/12 nhấn mạnh một số nguyên tắc chung: Bảo đảm không làm giảm cơ hội tiếp cận giáo dục; không thực hiện sáp nhập nếu khoảng cách địa lý giữa nơi ở và trường học quá xa hoặc điều kiện giao thông đi lại còn khó khăn; không sáp nhập cơ sở GDTX với trường phổ thông; việc sắp xếp cơ sở GDTX phù hợp nhu cầu học tập suốt đời của người dân tại địa phương. Đối với 18 trung tâm GDNN-GDTX, tỉnh sẽ thực hiện rà soát, sắp xếp, chuyển đổi thành trường trung học nghề, trung tâm GDTX sau khi có Thông tư và hướng dẫn của Bộ Giáo dục và Đào tạo.

Các trung tâm GDNN-GDTX của tỉnh Lào Cai nằm ở vị trí khá xa nhau (khoảng 40-50 km trở lên). Do vậy, việc sắp xếp các cơ sở này cũng cần tính đến khoảng cách địa lý, bởi đây sẽ là một rào cản cho việc dạy và học của giáo viên và học viên nếu phải đi lại quá xa. Em Ngô Nguyên Hà chia sẻ, nhà cách Trung tâm GDNN-GDTX Bảo Yên khoảng 7 km, hằng ngày đi học bằng xe điện, vẫn về nhà ăn cơm bình thường, được miễn học phí nên gia đình không phải lo lắng quá nhiều. Nếu đi học xa, buộc phải ở trọ, thêm một khoản chi là cả áp lực cho cha mẹ.

Chủ động thích nghi với thay đổi

Trong khi chờ đợi những hướng dẫn cụ thể, cũng có không ít cơ sở GDNN-GDTX tỏ ra băn khoăn, lo lắng khi chưa rõ về mô hình sau sắp xếp, sáp nhập sẽ như thế nào, việc quản lý, vận hành, đào tạo… sẽ ra sao. Cùng với đó là những khó khăn trong vấn đề tổ chức bộ máy, vị trí việc làm, chế độ của người lao động, những thay đổi về cơ sở đào tạo…

Tuy nhiên, không bị động chờ đợi sắp xếp, nhiều cơ sở giáo dục đã chủ động nâng cao chất lượng đào tạo để khẳng định chỗ đứng và sẵn sàng thích ứng trước những thay đổi của toàn ngành. Trung tâm GDNN-GDTX Bảo Yên hiện có 11 lớp với tổng số hơn 500 học viên, dự kiến trong năm học tới sẽ tăng thêm hai lớp do nhu cầu thực tế ngày càng tăng của học viên trên địa bàn. Giám đốc Trung tâm Trịnh Công Ninh cho biết ngoài việc bảo đảm việc dạy văn hóa hệ GDTX cấp THPT, trung tâm còn liên kết với một số trường trung cấp ở Hà Nội, Phú Thọ mở các lớp liên kết đào tạo nghề với các mã ngành: Tạo mẫu chăm sóc sắc đẹp; kỹ thuật chế biến món ăn; điện công nghiệp và điện dân dụng, công nghệ điện-điện tử… Học nghề được Nhà nước hỗ trợ học phí, ra trường các em vừa có bằng tốt nghiệp tương đương chương trình THPT, vừa có bằng trung cấp nghề, có thể đi làm luôn hoặc học tiếp để nâng cao tay nghề nên cả phụ huynh và học sinh rất phấn khởi.

Với Triệu Thanh Thảo, người dân tộc Dao, khoản chi lớn nhất mỗi tháng chỉ xoay quanh tiền trọ và bữa ăn. Được miễn học phí cả học văn hóa lẫn học nghề, em nói đó là “khoản nhẹ gánh” cho bố mẹ làm nông ở quê. Thảo chọn nghề chăm sóc sắc đẹp vì yêu thích, đồng thời xem đó là bước đi sớm để tự xác định nghề nghiệp cho mình.

Kể từ khi hợp nhất vào năm 2017, Trung tâm GDNN-GDTX Mỹ Hào (tỉnh Hưng Yên) không ngừng nỗ lực cải thiện chất lượng dạy và học, đạt những kết quả đáng ghi nhận. Từ quy mô ban đầu chỉ với 4 lớp (hơn 150 học sinh), đến nay trung tâm đang có hơn 1.200 học sinh. Đội ngũ giáo viên thường xuyên trau dồi, cập nhật kiến thức và công nghệ. Việc ứng dụng khoa học-công nghệ vào giảng dạy đã trở thành hoạt động thường xuyên, là yếu tố then chốt nâng cao chất lượng đào tạo. Giám đốc Phạm Đình Chương nhấn mạnh: “Trung tâm đặc biệt chú trọng định hướng nghề nghiệp và đầu ra cho học sinh. Trung tâm phối hợp chặt chẽ với các doanh nghiệp đóng trên địa bàn tổ chức Ngày hội việc làm nhằm giúp học sinh nhìn nhận thực tế và định hướng nghề nghiệp rõ ràng hơn. Sau tốt nghiệp THPT, khoảng 35-38% học sinh tiếp tục học lên các bậc cao đẳng, đại học, khoảng 12-15% lựa chọn đi du học, số còn lại tham gia nghĩa vụ quân sự và gia nhập lực lượng lao động sản xuất. Đáng mừng là nhiều em được tiếp nhận ngay sau khi tốt nghiệp, khẳng định chất lượng đào tạo nghề nghiệp sát với nhu cầu thực tế, đáp ứng yêu cầu của thị trường lao động”. Học sinh Kiều Ngọc Mai trải lòng sự đồng hành và khích lệ của thầy, cô đã tiếp thêm cho em niềm tin để nỗ lực học tập và trúng tuyển Trường đại học Công nghệ Đông Á. Thay vì đi làm ngay, Mai chọn con đường học tiếp, coi đó là cách chuẩn bị dài hơi cho những lựa chọn nghề nghiệp về sau.

Trung học nghề - thêm lựa chọn cho học sinh

 Ngày 10/12/2025, với 433/439 đại biểu có mặt tán thành, Quốc hội thông qua Luật Giáo dục nghề nghiệp (sửa đổi). Luật gồm 9 chương, 46 điều, có hiệu lực thi hành từ ngày 1/1/2026. Trong đó, trung học nghề được xác định cùng bậc học với trung học phổ thông, tích hợp giữa kiến thức cốt lõi và chuyên môn nghề nhằm giúp người học hoàn thiện trình độ học vấn phổ thông. Việc bổ sung mô hình trung học nghề nhằm tăng cường định hướng nghề nghiệp cho thanh, thiếu niên ngay từ sớm, tăng số lượng học sinh sau trung học cơ sở (THCS), THPT vào học GDNN. Từ đó, góp phần đẩy nhanh lộ trình phổ cập nghề cho thanh niên theo tinh thần Kết luận số 91-KL/TW ngày 12/8/2024 của Bộ Chính trị tiếp tục thực hiện Nghị quyết số 29-NQ/TW về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo; đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế; khắc phục hạn chế, yếu kém về hướng nghiệp, phân luồng, liên thông.

Các chuyên gia giáo dục đánh giá, đây là bước ngoặt của công tác phân luồng học sinh sau THCS, giúp học sinh có thêm lựa chọn cho hành trình tương lai. Mỗi năm có hơn một triệu học sinh tốt nghiệp THCS, nhưng không phải ai cũng muốn hoặc đủ điều kiện học THPT. Trung học nghề giúp các em vừa học văn hóa vừa học nghề, vẫn có bằng tốt nghiệp tương đương THPT để học tiếp hoặc đi làm sớm. Ý nghĩa lớn nhất của mô hình trung học nghề là mở thêm con đường học tập cho học sinh sau khi tốt nghiệp THCS. Bộ trưởng Giáo dục và Đào tạo Nguyễn Kim Sơn lưu ý, trong việc triển khai mô hình mới trung học nghề, các địa phương cần hiểu rõ đây là mô hình phân luồng, hướng nghiệp cho học sinh sau THCS, không phải mô hình thay thế trung tâm giáo GDNN-GDTX.

Rõ ràng, việc sắp xếp, hợp nhất hay tái cấu trúc thì mục tiêu cuối cùng là bảo đảm lợi ích cho người học, hướng tới những đổi mới tích cực của ngành giáo dục và chỉ thật sự mang lại hiệu quả khi triển khai đồng bộ, có lộ trình và được chuẩn bị kỹ lưỡng. Nếu thực hiện bài bản, khoa học, mô hình sau sắp xếp, hợp nhất sẽ trở thành “điểm tựa” mới giúp hệ đào tạo này phát triển mạnh mẽ, bảo đảm cung ứng kịp thời nguồn nhân lực chất lượng cho các vùng, miền và cả nước.

Tổ chức thực hiện: Nhân Dân hằng tháng
Nội dung : KHÚC HỒNG THIỆN,  KIỀU GIANG, TS HOÀNG NGỌC VINH, MAI HOA, THU TRÀ - THU TRANG
Trình bày : PHI NGUYÊN
Ảnh : KIỀU GIANG, Nhân Dân, nguồn internet.