Những mùa hoa lê trắng muốt mỗi độ xuân về, ruộng bậc thang mùa vàng rực rỡ hay biển mây bồng bềnh trên các sườn núi đang dần đưa xã Hồng Thái (huyện Na Hang (cũ), tỉnh Tuyên Quang) trở thành điểm đến bốn mùa hấp dẫn khách du lịch thập phương.

Nếu cảnh quan là thứ khiến người ta tìm đến, thì văn hóa lại là điều khiến du khách nhớ về Hồng Thái.

Xã Hồng Thái mới hiện nay được hình thành từ 3 xã Đà Vị, Sơn Phú và Hồng Thái (cũ). Sau sáp nhập, xã có diện tích tự nhiên hơn 222,5km², dân số trên 11 nghìn người với 26 thôn, bản. Người dân chủ yếu sản xuất nông, lâm nghiệp thuần túy với thế mạnh là chè Shan tuyết, trồng lúa và chăn nuôi. Xã cũng nằm trọn vẹn trong Khu bảo tồn thiên nhiên Na Hang-Lâm Bình. Đây cũng là nơi sinh sống của người Dao, người Tày, người Mông, tạo nên một cộng đồng đa dạng về văn hóa.

Ở thôn Khâu Tràng, nơi Hà sinh sống và cũng là trung tâm phát triển du lịch của xã Hồng Thái, người Dao Tiền chiếm đa số trong 102 hộ dân đang sinh sống. Người Dao Tiền ở đây vẫn giữ được nếp nhà trệt gỗ cổ với mái ngói âm dương đặc trưng, giúp không gian luôn mát mẻ vào mùa hè và ấm áp vào mùa đông.

Hà cho biết, hiện nay, trên 70% hộ dân tại Khâu Tràng vẫn giữ được nếp nhà truyền thống lợp mái ngói âm dương. Điều này một phần là nhờ vào các chính sách hỗ trợ từ chính quyền các cấp. Cụ thể, theo Nghị quyết số 09/2021/NQ-HĐND của HĐND tỉnh Tuyên Quang, mỗi hộ làm homestay theo kiến trúc truyền thống được hỗ trợ 80 triệu đồng để đầu tư cơ sở vật chất, sửa chữa nhà ở và công trình vệ sinh. Là một cán bộ văn hóa của xã, Hà đã hỗ trợ nhiều người dân trong thôn nhận chính sách hỗ trợ này. Cô cũng phấn khởi cho biết, hiện nay tỉnh Tuyên Quang đang dự thảo Nghị quyết mới, dự kiến sẽ nâng mức hỗ trợ các hộ dân trong Làng văn hóa bảo tồn giữ gìn mái nhà lợp ngói âm dương..

Bên cạnh kiến trúc nhà ở đặc trưng, bà con các dân tộc nơi đây còn giữ được trang phục truyền thống độc đáo, thường vẫn được mặc trong các dịp lễ, Tết, cưới hỏi và sinh hoạt cộng đồng.

Anh Nguyễn Văn Thìn, Trưởng phòng Văn hóa-Xã hội xã Hồng Thái cho biết, trang phục truyền thống các dân tộc vừa gìn giữ nét đẹp về chiều sâu văn hóa, vừa là kết tinh của cả một quá trình lao động tỉ mỉ và sáng tạo của người dân.

Với người Dao Tiền, toàn bộ trang phục truyền thống đều được làm thủ công: từ dệt vải lanh, nhuộm chàm, thêu tay cho đến tạo họa tiết bằng sáp ong. Người ta đun nóng sáp ong rồi chấm trực tiếp lên vải để tạo hoa văn, sau đó mới đem vải đi nhuộm chàm, những chỗ có sáp sẽ không ăn màu, tạo thành các họa tiết trắng rất đặc trưng.

“Một bộ trang phục truyền thống kèm theo đầy đủ bộ trang sức bạc có giá trị rất lớn, lên đến khoảng 70-80 triệu đồng” – chị Đinh Thị Ngọc Nắng, homestay Mác Cọp cho biết.

Bên cạnh đó, đồng bào các dân tộc ở Hồng Thái vẫn lưu giữ nhiều nghi lễ đặc sắc như Lễ nhảy lửa (nhảy chân trần trên than hồng), Lễ cấp sắc (nghi lễ trưởng thành mang tính giáo dục nhân văn) và Lễ cúng Bàn Vương. Các làn điệu dân ca như hát Páo dung, hát giao duyên và múa chuông vẫn được thực hiện thường xuyên trong đời sống và các dịp lễ hội.

Tại Hồng Thái, các lễ hội theo mùa cũng đang dần trở thành điểm nhấn. Lễ hội hoa lê vào tháng 3  là dịp để du khách dạo bước trong những vườn hoa lê cổ, check-in đường hoa lê dài nhất Việt Nam đã được Tổ chức Kỷ lục Việt Nam công nhận năm 2023.

Ngoài ra, Lễ hội mùa vàng Hồng Thái cũng được tổ chức định kỳ hằng năm vào tháng 9-10. Tại lễ hội sẽ diễn ra nhiều hoạt động đặc sắc như thi thu hoạch lúa, các hoạt động văn hóa-thể thao.

Các lễ hội này đã góp phần giới thiệu, quảng bá bản sắc văn hóa và các sản phẩm du lịch đặc sắc của Hồng Thái tới với đông đảo du khách hơn, đồng thời cũng giới thiệu và bán các sản phẩm đặc trưng của địa phương tới du khách.

Đặc biệt, trong khuôn khổ Lễ hội mùa vàng Hồng Thái, từ 2018 đến nay đã diễn ra hoạt động biểu diễn dù lượn. Việc tổ chức thành công bay dù lượn tại xã đã tạo điểm nhấn về du lịch mạo hiểm, thể thao mạo hiểm, qua đó góp phần thu hút ngày càng nhiều hơn du khách đến với Hồng Thái nói riêng và tỉnh Tuyên Quang  nói chung. 

“Việc giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc Dao trên địa bàn xã được thực hiện khá tốt. Đối với thôn Khâu Tràng, bản sắc văn hóa của người Dao được xem là “linh hồn” của du lịch, là yếu tố thu hút du khách đến tìm hiểu, trải nghiệm. Vì vậy, xã luôn khuyến khích người dân bảo tồn các giá trị văn hóa ngay trong đời sống hằng ngày, như duy trì các đội văn nghệ, tổ chức biểu diễn trong các dịp lễ, sự kiện. Đồng thời, thông qua các chương trình mục tiêu quốc gia, địa phương cũng được đầu tư nguồn lực để bảo tồn, phát huy bản sắc, như tổ chức các hoạt động thi trang phục, thêu thùa truyền thống trong lễ hội’’ – ông  Lê Văn Tú, Phó Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch UBND xã Hồng Thái cho biết.

Tại thôn Khâu Tràng, đội văn nghệ đóng vai trò là "linh hồn" trong việc bảo tồn bản sắc văn hóa và phục vụ phát triển du lịch địa phương. Trước đây, mỗi khi biểu diễn, các thành viên thường phải tự thuê trang phục và đạo cụ. Tuy nhiên, từ năm 2023, thực hiện Nghị quyết số 09/2021/NQ-HĐND, đội văn nghệ đã được hỗ trợ kinh phí 70 triệu đồng để mua sắm loa âm thanh, đạo cụ và trang phục biểu diễn bài bản.

Đội duy trì tập luyện và biểu diễn các làn điệu dân ca, dân vũ đặc sắc như hát Páo dung, múa chuông, hát giao duyên và các nghi lễ truyền thống. Các tiết mục này thường được tổ chức tại các homestay khi du khách có nhu cầu hoặc biểu diễn trong các lễ hội lớn như Lễ hội hoa lê (tháng 3) và Lễ hội mùa vàng (tháng 9-10).

Thông thường, chủ homestay sẽ trực tiếp liên hệ đội văn nghệ để phục vụ đoàn khách tại nhà mình. Trong những mùa cao điểm như mùa hoa lê, lượng khách đông đến mức đội văn nghệ phải chia làm hai nhóm mới đủ sức phục vụ yêu cầu của du khách.

Ẩm thực vùng cao Hồng Thái cũng có nhiều điểm đặc sắc. Với khí hậu mát mẻ quanh năm, người dân Hồng Thái trồng được các loại rau như bắp cải, su hào trái vụ theo hướng hữu cơ. Rau có vị ngọt đậm đà tự nhiên nhờ điều kiện thổ nhưỡng và không khí trong lành. Ngoài ra, địa phương còn nổi tiếng với các món gà bản, lợn bản. Rượu nếp ngọt, rượu ngô men lá là thức uống truyền thống của người dân địa phương cũng làm say lòng du khách mỗi khi đến với vùng cao này. Giữa tiết trời lành lạnh, ngồi bên bếp lửa thưởng thức các món ăn ngon sử dụng nguyên liệu sạch, tự nhiên tại địa phương, hương vị mộc mạc mà khiến du khách nhớ mãi.

Ngoài các giá trị văn hóa đặc sắc, người dân ở Hồng Thái cũng rất thân thiện, cởi mở. Không chỉ du khách ở các homestay mới được tiếp đón trọng thị, mà du khách vãng lai cũng được hỗ trợ nhiệt tình. 

“Người dân ở đây rất vui vẻ, rất chia sẻ với khách du lịch. Không phải nơi nào cũng có được như vậy. Đây là điều không thể chỉ tạo ra bằng tuyên truyền hay áp đặt, mà xuất phát từ chính văn hóa, từ tính cách của người dân”, đồng chí Thìn cho biết.

Nhìn từ bên ngoài, Hồng Thái hôm nay đã có nhiều đổi thay: đường sá cải thiện, homestay tăng lên, du khách tìm đến nhiều hơn: Giai đoạn 2016-2020, có 44,6 nghìn lượt khách tới Hồng Thái. Giai đoạn 2020-2025, địa phương đã thu hút 120 nghìn lượt khách, tăng 2,7 lần. Du lịch mở ra cơ hội rõ rệt – từ cải thiện thu nhập đến tạo đầu ra cho nông sản và gìn giữ bản sắc văn hóa địa phương.

Hồng Thái vẫn là “nàng thơ vùng cao”, nhưng không còn tĩnh lặng như trước. Từ những căn nhà cũ, những bữa cơm quen, những câu chuyện giản dị, một hướng phát triển du lịch cộng đồng đã dần được định hình.

(còn tiếp kỳ 2)